ΘΕΜΑΤΑ ΛΕΞΙΚΟΓΡΑΦΙΑΣ

H αθλητική ορολογία στα λεξικά της Νέας Ελληνικής

2011-12-01T21:00:00.035+02:00

εμπλουτισμένη ή και αναθεωρημένη μορφή ανακοίνωσης που έγινε στο 7ο Διεθνές Συνέδριο «Ελληνική Γλώσσα και Ορολογία» (Αθήνα, 2009)

ΠΕΡΙΛΗΨΗ
Η αθλητική ορολογία της ελληνικής γλώσσας περιλαμβάνει αρκετά δάνεια, κυρίως από την αγγλική και γαλλική γλώσσα, των οποίων η ενσωμάτωση στη γλώσσα υποδοχής έχει γίνει ασυντόνιστα, χωρίς να προηγηθούν οι απαιτούμενες διαδικασίες τυποποίησης. Το γεγονός αυτό έχει αφήσει ίχνη όχι μόνο στη λεγόμενη «αθλητική γλώσσα», αλλά και στον τρόπο με τον οποίο καταγράφονται όροι και στοιχεία από τον χώρο του αθλητισμού σε γενικά λεξικά της νεοελληνικής γλώσσας. Στην ανακοίνωση αυτή θα ασχοληθούμε κυρίως με όρους και στοιχεία από τον χώρο του ποδοσφαίρου και του μπάσκετ και θα εξετάσουμε τα εξής ζητήματα: α) τα κριτήρια με βάση τα οποία καταχωρίζονται διάφοροι αθλητικοί όροι στον κατάλογο των λημμάτων κάθε λεξικού· β) τον τρόπο μεταγραφής τους (και επομένως ορθογραφικής παράστασής τους)· γ) την επεξεργασία γραμματικών και σημασιολογικών πληροφοριών, κυρίως ως προς τους ορισμούς που δίνονται και τους χαρακτηρισμούς που χρησιμοποιούνται για τους αθλητικούς όρους-λήμματα· δ) την επιλογή παραδειγμάτων χρήσης που προέρχονται από τον χώρο του αθλητισμού. Στόχος της εργασίας είναι να γίνει λόγος για τα πιο σημαντικά θέματα που θα πρέπει να απασχολήσουν τον λεξικογράφο, καθώς συντάσσει λήμματα που αφορούν τον χώρο του αθλητισμού και ανήκουν σε νεοελληνικό λεξικό.

Εισαγωγή
Στην εργασία αυτή θα ασχοληθούμε από λεξικογραφική σκοπιά με την ορολογία της γλώσσας του αθλητισμού. Η γλώσσα αυτή έχει χαρακτηριστεί «μια ειδική διάλεκτος ουσιαστικά, που φαντάζει μυστηριώδης και δυσπρόσιτη για τον αδαή, απλή και ευνόητη ίσως για τον γνώστη, απαιτητική και ενδιαφέρουσα, πάντως, για τον εξωτερικό παρατηρητή και μελετητή» [1]. Πιο συγκεκριμένα, θα εστιάσουμε το ενδιαφέρον μας σε ορισμένα ζητήματα που καλείται να αντιμετωπίσει ο συντάκτης λημμάτων ενός νεοελληνικού λεξικού, όταν επεξεργάζεται όρους και στοιχεία από τον χώρο του αθλητισμού και θα σχολιάσουμε την αντιμετώπισή τους από τρία λεξικά της Νεοελληνικής, συγκεκριμένα τα λεξικά Κριαρά [2] (εφεξής ΝΕΛ), Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη [3] (εφεξής ΛΚΝ) και Μπαμπινιώτη [4] (εφεξής ΛΝΕΓ). Σε ορισμένες περιπτώσεις θα χρησιμοποιήσουμε ως πηγή το διαδίκτυο, πιο συγκεκριμένα τα αποτελέσματα που προκύπτουν από χρήση της μηχανής αναζητήσεων google. Μολονότι δεν πρόκειται για πραγματικό corpus, συνταγμένο με επιστημονικές προδιαγραφές, είναι πολύ πλούσιο σε κείμενα. Με δεδομένη μάλιστα την έλλειψη επαρκούς σώματος νεοελληνικών κειμένων, ο λεξικογράφος πρέπει να χρησιμοποιεί το διαδίκτυο για τη σύνταξη λημμάτων.

1. Κριτήρια λημματογράφησης αθλητικών όρων
Το πρώτο θέμα που θα πρέπει να προβληματίσει τον λεξικογράφο είναι με ποια κριτήρια θα καταχωρίσει διάφορους αθλητικούς όρους στο λημματολόγιο ενός γενικού λεξικού ή θα τους αποκλείσει από αυτό. Σε γενικές γραμμές, οι πηγές για τη συγκρότηση του λημματολογίου και γενικότερα την άντληση λεξικογραφικού υλικού είναι οι εξής: γραπτές πηγές (κείμενα σε έντυπη ή ηλεκτρονική μορφή), προφορικές πηγές (π.χ. μαγνητοφωνημένα ραδιοφωνικά και τηλεοπτικά προγράμματα), ειδικοί σε ποικίλους γνωστικούς τομείς, καθώς και διάφορα είδη σωμάτων γλωσσικού υλικού. Ο Τράπαλης επισημαίνει ότι προϋπόθεση για την αναζήτηση και την εύρεση των περισσότερων λέξεων που πράγματι ανήκουν στο εν χρήσει λεξιλόγιο της Νέας Ελληνικής αποτελεί η συγκρότηση πλούσιας τράπεζας γλωσσικού υλικού, π.χ. κατά το πρότυπο της Bank of English για την Αγγλική [5]. Ειδικότερα, για την ένταξη όρων προερχόμενων από διάφορους επιστημονικούς και τεχνικούς κλάδους σε ένα λεξικό γενικής γλώσσας, η Ιορδανίδου υποστηρίζει ότι «πρέπει να ληφθεί υπόψη τόσο η συχνότητα χρήσης σε μη ειδικά κείμενα (μελέτη σωμάτων μη ειδικών κειμένων), όσο και η σπουδαιότητα των όρων για τη συγκρότηση της εννοιολογικής δομής του θεματικού πεδίου όπου ανήκουν (μελέτη ορολογικών λεξικών)» [6]. Αυτοί οι δύο παράγοντες πρέπει να λαμβάνονται υπόψη και όταν πρόκειται για την καταχώριση αθλητικών όρων στο λημματολόγιο ενός λεξικού γενικής γλώσσας. Παρά την έλλειψη πλούσιου και έγκυρου σώματος γλωσσικού υλικού για τη Νεοελληνική, ο λεξικογράφος μπορεί τουλάχιστον να φροντίζει ώστε να περιλαμβάνονται στο λημματολόγιο του λεξικού λέξεις που συγκροτούν κλειστές ομάδες, σύνολα όρων βάσει των οποίων δομούνται τα συστήματα εννοιών ενός γνωστικού τομέα.

Ένα παράδειγμα τέτοιας ομάδας αποτελούν οι αθλητικοί όροι που δηλώνουν τις θέσεις των παικτών σε μια ομάδα. Θα αναφέρουμε ενδεικτικά μερικούς όρους από το ποδόσφαιρο και το μπάσκετ, οι οποίοι αποτελούν δάνεια μη προσαρμοσμένα στην ελληνική από μορφολογική άποψη, αλλά σαφώς καθιερωμένα στην αθλητική υπογλώσσα. Στο ποδόσφαιρο χρησιμοποιούνται μεταξύ άλλων οι όροι μπακ (< αγγλ. back), στόπερ (< αγγλ. stopper), λίμπερο (< ιταλ. libero), χαφ (< αγγλ. half), εξτρέμ (< γαλλ. extrêmes (;)), φορ (< αγγλ. fore) ή σέντερ φορ (< αγγλ. centre for(ward)), ενώ στο μπάσκετ οι πλέι-μέικερ / πλεϊμέικερ (< αγγλ. play maker), σούτινγκ γκαρντ (< αγγλ. shooting guard), σμολ φόργουορντ (< αγγλ. small forward), πάουερ φόργουορντ (< αγγλ. power forward), σέντερ (< αγγλ. centre). Εφόσον σε ένα λεξικό της Νέας Ελληνικής καταγράφεται λ.χ. το λήμμα λίμπερο, δεν μπορεί να θεωρηθεί δικαιολογημένη η μη καταγραφή του λήμματοςστόπερ· ομοίως, αν περιλαμβάνεται στο λημματολόγιο το πλέι μέικερ, θα πρέπει να λημματογραφηθεί και το σούτινγκ γκαρντ.

Από την έρευνα στα λεξικά προκύπτουν τα στοιχεία που θα παραθέσουμε ακολούθως.

Στο ΝΕΛ δεν λημματογραφείται κανένας από τους όρους που προαναφέρθηκαν.

Στο ΛΚΝ καταγράφονται ως λήμματα τα μπακ, λίμπερο, χαφ, εξτρέμ, σέντερ φορ,πλέι-μέικερ, αλλά όχι τα υπόλοιπα.

Στο λημματολόγιο του ΛΝΕΓ περιλαμβάνονται τα μπακ, στόπερ, λίμπερο, χαφ, εξτρέμ, φορ, σέντερ φορ, πλεϊμέικερ / πλέι-μέικερ, σέντερ, όχι όμως τα άλλα.

Στην περίπτωση του ΝΕΛ, ίσως ο μικρότερος όγκος του σε σύγκριση με του ΛΚΝ και του ΛΝΕΓ εξηγεί την απουσία των παραπάνω όρων από το λημματολόγιό του. Πάντως, η ίδια η ξενική ετυμολογική προέλευση των παραπάνω λέξεων και η μη προσαρμογή τους στο κλιτικό σύστημα της Νέας Ελληνικής δεν φαίνεται να αποτελεί αιτία για τη μη καταγραφή τους, αφού ο ίδιος ο Κριαράς στην εισαγωγή του ΝΕΛ (σελίδα ι') σημειώνει ότι δεν πρέπει να απορήσει ο αναγνώστης του λεξικού του μπροστά σε τέτοιες λέξεις. Το ίδιο, βέβαια, ισχύει και για άλλους μη καταγεγραμμένους στο ΝΕΛ αθλητικούς όρους, ξενικούς και ασυμμόρφωτους μορφολογικά στη Νέα Ελληνική, όπως μερικοί που θα αναφερθούν παρακάτω.

Στις δύο τελευταίες περιπτώσεις, φαίνεται ότι οι συντάκτες των λεξικών έχουν καταγράψει όρους του μπάσκετ (στην περίπτωση του ΛΚΝ και του ποδοσφαίρου) που θεωρήθηκαν συχνότεροι ή «κεντρικότεροι» σε σχέση με τους υπολοίπους. Επίσης, οι όροι που έχουν συμπεριληφθεί είναι καλύτερα προσαρμοσμένοι στην ελληνική γλώσσα από φωνολογική και μορφολογική άποψη, με την έννοια ότι είναι μονολεκτικές μονάδες και ότι δεν περιλαμβάνουν απαγορευμένα (στα Ελληνικά) συμφωνικά συμπλέγματα, όπως τα ργ ή ρντ των σούτινγκ γκαρντ, πάουερ φόργουορντ και σμολ φόργουορντ.

Ένα ακόμη παράδειγμα κλειστής ομάδας λέξεων από τον χώρο του αθλητισμού αποτελούν οι όροι που δηλώνουν ολυμπιακά αθλήματα. Τέτοιοι όροι μπορεί να είναι λέξεις με ελληνική ή ξενική ετυμολογική προέλευση, όπως μεταξύ άλλων οι ακόλουθες: ιππασία, ξιφασκία, πάλη, ποδηλασία και μπάντμιντον (badminton, αγγλική λέξη), τάε κβον ντο (taekwondo, κορεατική λέξη), τζούντο (judo, λέξη που προέρχεται από τα Αγγλικά και ανάγεται στα Ιαπωνικά) και χόκεϊ (hockey, αγγλική λέξη). Ο λεξικογράφος στην προκειμένη περίπτωση -ειδικά μάλιστα αν εργάζεται σε ένα ερμηνευτικό λεξικό που, όταν εκδοθεί, θα είναι αρκετά μεγάλο σε όγκο και πλούσιο σε πληροφορίες- θα πρέπει να συμβουλευθεί τις κατάλληλες βιβλιογραφικές πηγές, να ενημερωθεί σχετικά και να καταγράψει στο λεξικό όλες τις λέξεις που δηλώνουν ολυμπιακά αγωνίσματα, τουλάχιστον σήμερα (γιατί μερικά υπήρξαν τέτοια μόνο στο παρελθόν). Εξυπακούεται ότι, όταν πρόκειται για φράση, λ.χ. άρση βαρών ή συγχρονική / συγχρονισμένη κολύμβηση, και αυτοί οι όροι χρειάζεται να παρατεθούν, ως εσωτερικά λήμματα βεβαίως.

Από τις παραπάνω λέξεις στα τρία νεοελληνικά λεξικά (ΝΕΛ, ΛΚΝ και ΛΝΕΓ) δεν λημματογραφούνται τα τάε κβον ντο και μπάντμιντον -τα αντίστοιχα αθλήματα έχουν ενταχθεί στους Ολυμπιακούς Αγώνες από το 2000 και το 1992 αντίστοιχα. Ο λόγος για την παράλειψη των λημμάτων αυτών μπορεί να είναι ότι δεν πρόκειται για πολύ γνωστά και δημοφιλή αθλήματα στην Ελλάδα. Ειδικά το ΝΕΛ, λόγω μικρότερου όγκου, δεν αναμενόταν να περιλαμβάνει τέτοια λήμματα. Επίσης, ακόμη και αν στα δύο άλλα λεξικά είχαν καταγραφεί όλα τα ολυμπιακά αγωνίσματα, και πάλι το τάε κβον ντο θα μπορούσε να απουσιάζει από το ΛΚΝ, αφού το λεξικό αυτό εκδόθηκε το 1998, πριν γίνει ολυμπιακό το συγκεκριμένο άθλημα. Πάντως, στο ΛΚΝ και το ΛΝΕΓ δεν φαίνεται να έχει τεθεί τέτοιος σκοπός, δηλ. η καταγραφή όλων των ολυμπιακών αθλημάτων είτε ως βασικών είτε ως εσωτερικών λημμάτων. Γιατί τότε το ΛΚΝ θα είχε συμπεριλάβει λ.χ. το μπιτς βόλεϊ, ολυμπιακό άθλημα από το 1996, ενώ το ΛΝΕΓ λ.χ. το τάε κβον ντο, που προαναφέρθηκε.

Περαιτέρω, η στήριξη σε πλούσια και αντιπροσωπευτικά σώματα κειμένων της Νέας Ελληνικής θα οδηγούσε τον λεξικογράφο στον εντοπισμό και άλλων αθλητικών όρων που είτε μπορούν να συγκροτήσουν μικρές ή μεγάλες ομάδες λέξεων είτε γενικά χρησιμοποιούνται στον αθλητισμό. Για παράδειγμα, αν περιληφθεί σε ένα λεξικό το βολέ (< γαλλ. volé), μπορεί να δοθεί και το πλασέ (< γαλλ. placé). Επίσης, αν λημματογραφηθεί το τζαμπ σουτ (< αγγλ. jump shot), μπορεί να ενταχθεί ως λήμμα και το τζαμπ μπολ (< αγγλ. jump ball). Πάντως, το λημματολόγιο του ΛΝΕΓ είναι πλουσιότερο από του ΛΚΝ σε αθλητικούς όρους. Για παράδειγμα, σε αντίθεση με το ΛΚΝ, στο ΛΝΕΓ έχουν καταχωριστεί τα λήμματα ραβέρσα, σκριν, τακουνάκι και χατ-τρικ. Ωστόσο, και από τα δύο αυτά λεξικά απουσιάζουν τα τζαμπ σουτ και τζαμπ μπολ.

Τέλος, η έρευνα σε corpora οδηγεί και εδώ, όπως και σε άλλες περιπτώσεις, σε κοινή αντιμετώπιση ομοειδών περιπτώσεων. Κατά συνέπεια, συμβάλλει στη συνέπεια που θα πρέπει να χαρακτηρίζει ένα λεξικό, όσο δύσκολο εγχείρημα και αν είναι αυτό, λαμβανομένου υπόψη του όγκου ενός ερμηνευτικού λεξικού της Νέας Ελληνικής, όπως του ΛΚΝ και του ΛΝΕΓ. Λ.χ., αν υπάρχει σε ένα λεξικό λήμμα ξανατρέχω (όπως στο ΛΝΕΓ), με σημασία αφιερωμένη σε δρομέα που ξανατρέχει, δηλ. λαμβάνει μέρος πάλι σε αγώνες (με τα εξής δύο παραδείγματα: μετά τον τραυματισμό του φοβήθηκε ότι δεν θα ξανατρέξει και στα 35 του χρόνια αποφάσισε να ξανατρέξει), γιατί να μην προστεθεί λήμμα ξαναπαίζω, με σημασία σχετική με αθλητή που ξαναπαίζει (ποδόσφαιρο, μπάσκετ κτλ.) μετά από διακοπή εξαιτίας τραυματισμού ή για άλλον λόγο;

2. Τρόπος μεταγραφής - ορθογραφικής παράστασης
Οι αθλητικοί όροι που χρησιμοποιούνται στη Νεοελληνική και προέρχονται ετυμολογικά από ξένες γλώσσες ανήκουν στα νεότερα δάνεια της ελληνικής, τα οποία σύμφωνα με την τρέχουσα άποψη (αλλά και με τη σχολική γραμματική) απλοποιούνται ορθογραφικά. Για παράδειγμα, το αγγλ. penalty (όρος του ποδοσφαίρου) αποδίδεται στα Ελληνικά ως πέναλτι αντί πέναλτυ, ενώ το γαλλ. tableau (όρος του μπάσκετ) μεταγράφεται ως ταμπλό αντί ταμπλώ. Επίσης: βόλεϊ (< αγγλ. volleyball) και χόκεϊ (< αγγλ. hockey) αντί βόλλεϋ και χόκεϋ αντίστοιχα. Η απλοποίηση γίνεται με το σκεπτικό ότι η γνώση ξένων γλωσσών δεν μπορεί να αποτελεί προϋπόθεση για τη σωστή γραφή λέξεων που έχουν πλέον ενσωματωθεί στην Ελληνική. Ειδικά μάλιστα σε παραδείγματα όπως το ταμπλό, η γραφή με ο δεν είναι απλοποιημένη με την αυστηρή σημασία της λέξης, γιατί η αντίστοιχη με ω, δηλ. ταμπλώ, ως προς την απόδοση του [ο] δεν είναι καν ετυμολογική. Το ω του ταμπλώ απλώς συμβατικά αντιστοιχεί στο γαλλικό eau, χωρίς να έχει ετυμολογική βάση (1). Ο Κριαράς (1992:474), μάλιστα, πολύ εύστοχα χαρακτηρίζει το ω «συμβατικώς ή αυθαιρέτως αντίστοιχο» του γαλλικού eau ή au [7]. Ως προς το θέμα αυτό, και τα τρία λεξικά που εξετάζουμε υιοθετούν τις απλούστερες γραφές πέναλτι, ταμπλό, βόλεϊ και χόκεϊ (2), μολονότι η διαδικτυακή αναζήτηση αποκαλύπτει ότι μερικές παλαιότερες γραφές (λ.χ. πέναλτυ και ταμπλώ) επιλέγονται αρκετές φορές (3).

Παρόμοια με του ταμπλό / ταμπλώ είναι η περίπτωση του γκολκίπερ / γκολκήπερ (< αγγλ. goalkeeper) ως προς τη γραφή. Όπως το ω του ταμπλό είναι ετυμολογικά αβάσιμο, έτσι και το η του γκολκίπερ δεν δικαιολογείται από ετυμολογική άποψη. Το η αυτό θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι αποδίδει τα δύο συνεχόμενα ee του αγγλικού τύπου μόνο συμβατικά. Με βάση, όμως, την αρχή της απλογράφησης των νεότερων δανείων, την οποία ακολουθεί και η σχολική γραμματική, μόνο η γραφή γκολκίπερ είναι δικαιολογημένη. Σημειωτέον ότι το ΝΕΛ δεν λημματογραφεί τη λέξη, το ΛΝΕΓ την αποδίδει ως γκολκίπερ, ενώ το ΛΚΝ αποκλίνει από την αρχή της απλοποιημένης γραφής, αφού ακολουθεί τη γραφή γκολκήπερ . Πρόκειται μάλλον για αβλεψία. Άλλωστε, το ίδιο λεξικό αποδίδει σωστά το αγγλικό speaker όχι ως (ο) σπήκερ, αλλά ως (ο) σπίκερ, όπως και τα άλλα δύο λεξικά, το ΝΕΛ και το ΛΝΕΓ.

Ειδικό ενδιαφέρον παρουσιάζει η λέξη λάι(ν)σμαν (< αγγλ. linesman), για την οποία τίθεται το ερώτημα αν πρέπει να αποδοθεί στα Ελληνικά ως λάινσμαν ή λάισμαν. Από ετυμολογική άποψη δικαιολογείται η παρουσία έναντι της απουσίας του ν κατά τη μεταγραφή της λέξης στα Ελληνικά· παράλληλα όμως, υπάρχουν πολλοί ομιλητές που προφέρουν τη λέξη ως ['laisman], πράγμα που οδηγεί στη μεταγραφή λάισμαν. Δυστυχώς, δεν υπάρχουν στοιχεία που να δείχνουν τι ποσοστό αντιπροσωπεύει καθεμία από αυτές τις προφορές στα Ελληνικά. Ο Καλιόρης γράφει ότι «ο προφερόμενος από όλους λάισμαν, στο Λεξικό [εννοεί την πρώτη έκδοση του ΛΝΕΓ, του 1998] διατηρεί το αγγλικό συμφωνικό σύμπλεγμα νσμ (λάινσμαν) που κανείς δεν προφέρει έτσι στα Ελληνικά ούτε και το γράφει» [8]. Αυτό ισχύει για όλες τις μέχρι τώρα εκδόσεις του ΛΝΕΓ, ενώ τα άλλα δύο λεξικά δεν περιλαμβάνουν στο λημματολόγιό τους αυτό το λήμμα. Στο διαδίκτυο διαπιστώνουμε ότι η γραφή λάινσμαν (με ν) στα Ελληνικά είναι μάλλον η συχνότερη. Με αυτούς τους όρους, ο λεξικογράφος πρέπει καταρχήν να καταγράψει και τους δύο τύπους, πρώτα το λάινσμαν και έπειτα το λάισμαν. Ο συντάκτης του λήμματος μπορεί να σημειώσει πρώτα είτε το λάινσμαν με κριτήριο την αντιστοιχία του με το linesman και επομένως την «ορθότητά του» είτε το λάισμαν με κριτήριο την καλύτερη προσαρμογή του στη συλλαβική δομή της Νέας Ελληνικής, δηλαδή στον προφορικό λόγο. Στον πρόλογο του λεξικού θα πρέπει να εξηγείται τι αντιπροσωπεύει η σειρά καταγραφής διαφόρων παράλληλων τύπων, συγκεκριμένα αν βασίζεται στη συχνότητα χρήσης, σε άλλο κριτήριο ή είναι συμβατική.

Θέμα μεταγραφής-ορθογραφικής παράστασης εγείρει και η λέξη ντρίμπλα, που προέρχεται από το αγγλ. dribble. Ο όρος αποδίδεται στα Ελληνικά με διαφόρους τύπους, όπως ντρίμπλα, ντρίπλα και τρίπλα. Το τρίπλα μάλλον είναι συνηθέστερο στον προφορικό λόγο, ενώ το ντρίμπλα στον γραπτό λόγο, ως αντίστοιχο του αγγλικού dribble, μπορεί να θεωρηθεί«σωστό». Η έρευνα σε corpora θα μας έδειχνε ποιοι τύποι εμφανίζουν ικανή χρήση, άρα έχουν θέση σε ένα λεξικό, καθώς και σε ποιον βαθμό χρησιμοποιούνται, πράγμα που μπορεί να ρυθμίσει τη σειρά καταγραφής τους. Ελλείψει συγκεκριμένων στατιστικών στοιχείων που να πιστοποιούν τη συχνότερη χρήση αυτού ή εκείνου του τύπου, μπορεί να σημειωθεί πρώτο το ντρίμπλα. Οι σχετικές έρευνες θα μας έδειχναν κατά πόσον χρησιμοποιείται το ντρίπλα και σε ποια θέση μπορεί να παρατεθεί. Και εδώ, όπως και σε παρεμφερείς περιπτώσεις, χρειάζεται να εφαρμοστούν από τον λεξικογράφο συγκεκριμένα κριτήρια ως προς τη σειρά καταγραφής των παράλληλων τύπων, αλλά και να δηλωθούν με σαφήνεια τα κριτήρια αυτά στα προλεγόμενα του λεξικού. Το ΛΚΝ στην κεφαλή του λήμματος δίνει κατά σειρά τα τρίπλα και ντρίπλα, ενώ το ΛΝΕΓ τα ντρίμπλα, ντρίπλα και τρίπλα. Το ΛΚΝ στην εισαγωγή του (σελίδα ιβ') κάνει λόγο για δεύτερους τύπους, διαφοροποιημένους ως προς το συμφωνικό σύμπλεγμα που περιέχουν, και δηλώνει ότι θεωρεί βασικό τον συχνότερο τύπο. Το ΛΝΕΓ (σελίδα 27) από την πλευρά του κάνει διάκριση μεταξύ κύριων και δευτερευόντων, φωνητικά διαφοροποιημένων, τύπων, ενώ γράφει ότι ως κύριο καταχωρίζει τον συνήθη τύπο της λέξης-λήμματος. Στην περίπτωση που μας απασχολεί, είναι απορίας άξιον αφενός με ποια κριτήρια έχει επιλεγεί η σειρά τρίπλα καιντρίπλα στο ένα λεξικό και ντρίμπλα, ντρίπλα και τρίπλα στο άλλο και αφετέρου πώς κρίθηκε συχνότερος ή συνήθης ο τύπος που έχει παρατεθεί πρώτος, αν πράγματι κρίθηκε τέτοιος. Επίσης, γεννάται το ερώτημα γιατί το ΛΚΝ δεν καταγράφει τον τύπο ντρίμπλα.

3. Γραμματικές, σημασιολογικές και υφολογικές πληροφορίες
3.1. Γραμματικές πληροφορίες
Από τις γραμματικές πληροφορίες που μπορούν να δοθούν στο πλαίσιο ενός λήμματος θα μας απασχολήσει ειδικά η δήλωση του γένους σε ορισμένα ουσιαστικά-αθλητικούς όρους τα οποία φαίνεται ότι χρησιμοποιούνται άλλοτε ως αρσενικά και άλλοτε ως ουδέτερα. Παραδείγματα:

ο αριστερός μπακ της Ρόμα

το αριστερό μπακ της Μίλαν

Η διαδικτυακή έρευνα πιστοποιεί ότι το ίδιο ισχύει για τα ουσιαστικά ο / το στόπερ, ο / το λίμπερο, ο / το χαφ, ο / το εξτρέμ, ο / το σέντερ φορ. Μπορούμε να θεωρήσουμε ότι η χρήση του αρσενικού οφείλεται στο γένος του ουσιαστικού παίκτης, ενώ αυτή του ουδετέρου μπορεί να ερμηνευθεί με δύο τρόπους: αφενός σημασιολογικά, ως έμφαση που δίνεται όχι στον ίδιο τον παίκτη αλλά στη θέση του, στον ρόλο του ή στα καθήκοντά του κατά τη διάρκεια του αγώνα και αφετέρου μορφολογικά, ως ενσωμάτωση των άκλιτων δανείων στην κατηγορία των ουδετέρων, εφόσον δεν υπάρχει κατάληξη που να παραπέμπει σε κάποιο από τα γνωστά κλιτικά παραδείγματα της γλώσσας.

Η συχνότητα χρήσης της κάθε λέξης στο αρσενικό ή το ουδέτερο γένος δεν είναι εύκολο να εξακριβωθεί χωρίς κατάλληλο σώμα κειμένων. Επομένως, αμφίβολη είναι και η σειρά καταγραφής. Μπορεί να ακολουθηθεί η συμβατική σειρά αρσενικό-ουδέτερο, αρκεί στην εισαγωγή του λεξικού να εξηγείται ότι η πρόταξη του αρσενικού δεν υποδηλώνει κατ’ ανάγκην προβάδισμα στη συχνότητα χρήσης. Πάντως, όλα τα προαναφερθέντα ουσιαστικά-λήμματα θα πρέπει να χαρακτηριστούν και αρσενικά και ουδέτερα σε ένα λεξικό της Nέας Eλληνικής.

Το ΛΚΝ και το ΛΝΕΓ δεν ακολουθούν κοινή τακτική ως προς αυτό το θέμα: το ΛΚΝ καταγράφει τα λήμματα το μπακ, ο / το λίμπερο, το χαφ, το εξτρέμ, ο / το σέντερ φορ, ενώ το ΛΝΕΓ το / ο μπακ, ο στόπερ, ο λίμπερο, ο χαφ, ο εξτρέμ, ο σέντερ φορ.

Ακόμη, στο πλαίσιο του γυναικείου αθλητισμού είναι εύλογο να γίνεται χρήση και του θηλυκού γένους, εκτός από το ουδέτερο, προκειμένου για ουσιαστικά-αθλητικούς όρους, όπως αυτά που προαναφέρθηκαν. Στην περίπτωση αυτή λέμε λ.χ. η σέντερ φορ εννοώντας την παίκτρια που αγωνίζεται στη θέση αυτή. Ο λεξικογράφος θα πρέπει να αποφασίσει αν λάβει υπόψη και τον γυναικείο αθλητισμό ως προς το συζητούμενο θέμα ή αν τον παραβλέψει με το σκεπτικό ότι οι σχετικές χρήσεις είναι λιγότερο συχνές. Πάντως, όποια απόφαση πάρει, θα πρέπει να την εφαρμόσει με συνέπεια και να μεριμνήσει για ενιαία αντιμετώπιση των ομοειδών περιπτώσεων.

Επιπροσθέτως, μια ειδική περίπτωση που θα μας απασχολήσει είναι το ουσιαστικό τριπλούν(εννοείται το τριπλό άλμα εις μήκος) ως προς τις γραμματικές πληροφορίες. Η σχετική συζήτηση μπορεί να ενταχθεί σε μια ευρύτερη, που θα έχει ως θέμα τη χρήση λόγιων στοιχείων στη γλώσσα του αθλητισμού. Εδώ πολλοί ομιλητές -και δημοσιογράφοι- συχνά χρησιμοποιούν το τριπλούν ως άκλιτο: το τριπλούν-του τριπλούν αντί το τριπλούν-του τριπλού. Με το σκεπτικό ότι η απόκλιση αυτή δεν σηματοδοτεί μια εν σπέρματι γλωσσική μεταβολή, ο λεξικογράφος μπορεί να καταχωρίσει το τριπλούν κανονικά ως κλιτό και ακολούθως με κάποιον τρόπο να καταγράψει την απόκλιση από τον κανόνα. Είναι αξιοσημείωτη η αντιμετώπιση του θέματος από το ΛΚΝ και το ΛΝΕΓ -το ΝΕΛ δεν περιλαμβάνει τέτοιο λήμμα. Το ΛΚΝ χαρακτηρίζει άκλιτο το τριπλούν -σημειωτέον ότι δεν αφορά τον αθλητισμό όλο το λήμμα, αλλά μόνο το άλμα τριπλούν, παράδειγμα χρήσης της λέξης τριπλούν ως επιθέτου. Το ΛΝΕΓ από την πλευρά του σημειώνει στο πεδίο των γραμματικών πληροφοριών για το τριπλούν ότι είναι άκλιτο αντί του ορθού τριπλού.

Μια ακόμη ειδική περίπτωση γραμματικών πληροφοριών σε λήμματα λεξικού αφορά τη χρήση του σουτ στα σουτ βολέ και σουτ πλασέ. Το ερώτημα εδώ είναι αν θεωρηθεί ουσιαστικό ή επίθετο το βολέ και το πλασέ. Μεταξύ ΛΚΝ και ΛΝΕΓ παρατηρείται ασυμφωνία: Το ΛΚΝ καταχωρίζει τα βολέ και πλασέ ως επίθετα, με παραδείγματα που περιλαμβάνουν τοσουτ βολέ και το σουτ πλασέ αντίστοιχα, ενώ προσθέτει ότι τα βολέ και πλασέχρησιμοποιούνται και ως ουσιαστικά. Το ΛΝΕΓ θεωρεί ουσιαστικά τα βολέ και πλασέ, και μάλιστα στο λήμμα βολέ καταγράφει το παράδειγμα σουτ βολέ. Με φράσεις όπως σουτ βολέ και σουτ πλασέ θα ασχοληθούμε ίσως κάποια άλλη στιγμή. Πάντως, ακόμη και αν θεωρηθούν επίθετα τα βολέ και πλασέ στα σουτ βολέ και σουτ πλασέ, σε ένα νεοελληνικό λεξικό οι λέξεις-λήμματα βολέ και πλασέ θα πρέπει να χαρακτηριστούν ουσιαστικά, γιατί αυτή είναι η κυρίαρχη χρήση τους. Καλό είναι μάλιστα τα αντίστοιχα λήμματα να συνοδεύονται και από παραδείγματα όπου το βολέ και το πλασέ χρησιμοποιούνται μόνα τους, χωρίς να προηγείται το σουτ.

3.2. Σημασιολογικές πληροφορίες

Ο ορισμός της σημασίας μιας λέξης αποτελεί την πιο βασική πληροφορία για τα λήμματα κάθε ερμηνευτικού λεξικού. Το λήμμα μπορεί να περιλαμβάνει και άλλες σημασιολογικές πληροφορίες, π.χ. τα συνώνυμα και τα αντώνυμα της λημματογραφούμενης λέξης, ωστόσο ο ορισμός, η ανάλυση της σημασίας, παραμένει η κύρια λειτουργία των λεξικών, με βάση την οποία κρίνονται. Ένα από τα βασικότερα είδη ορισμών προϋποθέτει την ένταξη της έννοιας σε μια υπερώνυμη έννοια (ή γένος, genus) και ακολούθως την εξειδίκευσή της με την παράθεση ενός ή και περισσότερων διακριτικών χαρακτηριστικών (differentiae). Ο λεξικογράφος εδώ καλείται να διατυπώσει έναν ορισμό που να περιλαμβάνει όλα όσα είναι αναγκαία και τίποτα που να είναι περιττό για την κατανόηση της έννοιας που επεξεργάζεται.

Το λήμμα λίμπερο αποτελεί το πρώτο από τα λήμματα που θα αναφερθούν και θα αναλυθούν ακολούθως. Στον ορισμό της σημασίας ο λίμπερο θα πρέπει να ενταχθεί στην υπερώνυμη έννοια «παίκτης», ενώ παράλληλα χρειάζεται να δοθούν επιπρόσθετες πληροφορίες που να διαφοροποιούν τον λίμπερο από τους άλλους παίκτες της ομάδας. Πρέπει επομένως αφενός να αναφέρεται στον ορισμό ότι ο λίμπερο είναι αμυντικός παίκτης (έτσι διακρίνεται λ.χ. από τονσέντερ φορ), που αγωνίζεται μάλιστα κυρίως στο κέντρο της άμυνας (έτσι διακρίνεται λ.χ. από τους μπακ) και αφετέρου να σημειώνεται το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό του, ότι δηλαδή κινείται ελεύθερα σε διάφορες θέσεις του γηπέδου. Το ΛΚΝ και το ΛΝΕΓ παραθέτουν, αντίστοιχα, τους εξής ορισμούς:

(ποδ.) (4) παίκτης, χωρίς συγκεκριμένη θέση στη διάταξη της ομάδας, που αναλαμβάνει να καλύπτει διάφορες θέσεις κατά την κρίση του και σύμφωνα με τις ανάγκες του αγώνα

ΑΘΛ. παίκτης που κινείται ελεύθερα σε όλο το γήπεδο

Και από τους δύο ορισμούς απουσιάζει το προαναφερθέν στοιχείο, ότι πρόκειται για αμυντικό παίκτη, από τον δεύτερο ορισμό μάλιστα δεν πληροφορούμαστε ούτε ποιο ή ποια είναι τα αθλήματα στα οποία αγωνίζεται.

Το λήμμα γκολτζής είναι το δεύτερο στη σειρά. Όπως ο λίμπερο, έτσι και ο γκολτζής πρέπει να ενταχθεί στην υπερώνυμη έννοια «παίκτης». Η ιδιαιτερότητα του γκολτζή, που τον διακρίνει από τους άλλους παίκτες, είναι ότι τον χαρακτηρίζει η ικανότητα να σημειώνει πολλά γκολ. Μαζί με τον ορισμό της σημασίας του γκολτζής σε ένα λεξικό, μπορεί δηλωθεί ότι η λέξη χρησιμοποιείται «κυρίως στο ποδόσφαιρο» ή «στο ποδόσφαιρο και σε άλλα αθλήματα» –εφόσον, θεωρητικά τουλάχιστον, η σημασία του γκολτζής απαντά όχι μόνο στο ποδόσφαιρο, αλλά σε κάθε άθλημα όπου σημειώνονται γκολ, π.χ. και στο πόλο και το χάντμπολ (5). Για το λήμμα αυτό, το ΛΚΝ και το ΛΝΕΓ δίνουν τους εξής ορισμούς:

στο ποδόσφαιρο, παίχτης ικανός να εκτελεί δυνατά και αποτελεσματικά σουτ· σουτέρ (ΛΚΝ).

ο ποδοσφαιριστής που σημειώνει πολλά γκολ (ΛΝΕΓ).

Όπως βλέπουμε, και τα δύο λεξικά περιορίζονται στον χώρο του ποδοσφαίρου. Ειδικά ως προς τον ορισμό του ΛΚΝ, ας αναφερθεί ότι η λέξη γκολτζής στο ποδόσφαιρο δεν δηλώνει τη σημασία του σουτέρ, αλλά του παίκτη που πετυχαίνει συχνά γκολ, όχι κατ' ανάγκην με σουτ: αν ένας παίκτης σε μια αγωνιστική περίοδο πετύχει είκοσι γκολ με κεφαλιές και κανένα με σουτ, θα χαρακτηριστεί γκολτζής· εξάλλου, ένας γκολτζής δεν εκτελεί κατ' ανάγκην «δυνατά» σουτ, αλλά απλώς αποτελεσματικά, δηλαδή εύστοχα.

Μετά τα λήμματα λίμπερο και γκολτζής, τρίτο είναι το λήμμα σέντρα. Θα πρέπει εδώ να σημειωθούν τρία βασικά στοιχεία: πρώτον, ότι η σέντρα είναι είδος «μπαλιάς»· δεύτερον, ότι μπορεί να είναι «μπαλιά ακριβείας»· τρίτον, ότι ενδέχεται να είναι «συρτή» και όχι «ψηλοκρεμαστή». Πιο συγκεκριμένα, τα τρία λεξικά γράφουν για τη σέντρα τα εξής:

(στο ποδόσφαιρο) το να σουτάρει κανείς από πλάγιο σημείο του γηπέδου προς το κέντρο της αντίπαλης άμυνας: κάνω ~ (ΝΕΛ).

(ποδ.) μπαλιά που γίνεται από πλάγιο σημείο του γηπέδου προς το κέντρο της αντίπαλης άμυνας και όχι προς συγκεκριμένο παίκτη: Mακρινή ~. Ψιλοκρεμαστή [sic, αντί ψηλοκρεμαστή] ~ (ΛΚΝ).

(στο ποδόσφαιρο) το χτύπημα τής μπάλας με τέτοιον τρόπο, ώστε να πάρει ύψος και να κατευθυνθεί προς το κέντρο τής αντίπαλης άμυνας (μπροστά από το τέρμα) (ΛΝΕΓ).

Το ΝΕΛ παραθέτει τον ορισμό «το να σουτάρει κανείς από πλάγιο σημείο του γηπέδου προς το κέντρο της αντίπαλης άμυνας». Ωστόσο, η σέντρα δεν σημαίνει «το να σουτάρει» ένας παίκτης με κάποιον τρόπο. Η σέντρα δεν είναι είδος σουτ, δηλ. λακτίσματος της μπάλας προς την εστία των αντιπάλων, αλλά είδος μπαλιάς, δηλ. λακτίσματος της μπάλας προς συμπαίκτη ή συμπαίκτες. Η γενική-ευρύτερη τάξη όπου ανήκει η σέντρα είναι η «μπαλιά» (ή η «πάσα») και όχι το «σουτ». Και είναι αναγκαίο να φανεί αυτή η λεπτή αλλά βασική διάκριση ανάμεσα στα δύο χτυπήματα της μπάλας. Μια ενδιάμεση βαθμίδα, μεταξύ σέντρας και σουτ, αντιπροσωπεύει η σέντρα-σουτ, που μπορεί να καταγραφεί σε ένα λεξικό μέσω παραδείγματος, όπως σέντρα-σουτ από αριστερά / δεξιά, επικίνδυνη σέντρα-σουτ, Η σέντρα σουτ βρήκε το οριζόντιο δοκάρι / πέρασε λίγο έξω.

Σύμφωνα με το ΛΚΝ, σέντρα σημαίνει «μπαλιά που γίνεται από πλάγιο σημείο του γηπέδου προς το κέντρο της αντίπαλης άμυνας και όχι προς συγκεκριμένο παίκτη». Ωστόσο, μπορεί κάλλιστα ένας ποδοσφαιριστής να επιχειρήσει σέντρα προς συγκεκριμένο συμπαίκτη του, πράγμα που είναι σε θέση να επιβεβαιώσουν όσοι γνωρίζουν από ποδοσφαιρικά. Μπορεί ένας ποδοσφαιριστής, προτού τροφοδοτήσει τον συμπαίκτη του με σέντρα, να τον δει και να θέσει ως στόχο να πάει η μπάλα ακριβώς σε αυτόν. Και πάλι σέντρα θα λέγεται η μπαλιά που θα πραγματοποιήσει. Είναι γνωστή, άλλωστε, και η λεγόμενη σέντρα ακριβείας, που εμφανίζεται σε αποτελέσματα διαδικτυακής αναζήτησης της λέξης σέντρα.

Για το ΛΝΕΓ σέντρα είναι «το χτύπημα τής μπάλας με τέτοιον τρόπο, ώστε να πάρει ύψος και να κατευθυνθεί προς το κέντρο τής αντίπαλης άμυνας (μπροστά από το τέρμα)». Δεν είναι, όμως, απαραίτητο να πάρει ύψος η μπάλα. Αυτός ίσως είναι ο πιο συνηθισμένος τρόπος σέντρας, αλλά υπάρχει και η συρτή σέντρα, όπως επιβεβαιώνει η σχετική αναζήτηση στο διαδίκτυο. Η φράση συρτή σέντρα, που πρέπει οπωσδήποτε να καταγραφεί στα παραδείγματα, θα επηρεάσει αναλόγως και τη διατύπωση του ορισμού: εφόσον υπάρχουν και συρτές σέντρες, η σημασία της λέξης σέντρα πλέον δεν θα πρέπει να περιοριστεί στην ψηλοκρεμαστή σέντρα· είτε δεν θα γίνει καθόλου λόγος για το ύψος της μπάλας είτε θα αναφερθεί ότι π.χ. η σέντρα είναι συνήθως ψηλοκρεμαστή. Πάντως, στο λήμμα χρειάζεται να φανεί ότι γίνονται και συρτές σέντρες.

Το οφσάιντ είναι το τέταρτο λήμμα που θα μας απασχολήσει. Μέσω διαδικτυακής αναζήτησης μπορεί να ανακαλύψει ο λεξικογράφος χρήσιμα θεωρητικά στοιχεία για το οφσάιντ, λ.χ. εδώ και εδώ. Φυσικά, ο συντάκτης του λήμματος έχει στη διάθεσή του περιορισμένο χώρο και πρέπει να είναι όσο το δυνατόν πιο λακωνικός. Αξίζει όμως να προσέξει κανείς μια κρίσιμη λεπτομέρεια: αφενός, η θέση οφσάιντ τιμωρείται, όταν επιτιθέμενος παίκτης (παίκτης β') που «δεν καλύπτεται» από αντίπαλο αμυνόμενο παίκτη εκτός από τον τερματοφύλακα δέχεται την μπάλα από συμπαίκτη του (παίκτη α')· αφετέρου, ο διαιτητής κρίνει αν πρόκειται για τιμωρητέα θέση οφσάιντ ανάλογα με το πού βρίσκεται ο παίκτης β' τη στιγμή ακριβώς που φεύγει η μπάλα από τον παίκτη α' και όχι τη στιγμή που ο β' δέχεται την μπάλα.

Το ΛΚΝ και το ΛΝΕΓ γράφουν για το οφσάιντ μεταξύ άλλων τα εξής:

(ποδ.) αντικανονική θέση ενός παίχτη, ο οποίος δέχεται την μπάλα, ενώ κανένας αντίπαλος παίχτης εκτός από τον τερματοφύλακα δεν υπάρχει ανάμεσα σ' αυτόν και στην εστία της αντίπαλης ομάδας (ΛΚΝ).

ΑΘΛ. (στο ποδόσφαιρο) η αντικανονική θέση παίκτη (που δεχόμενος την μπάλα δεν καλύπτεται από τον αντίπαλο αμυντικό), από την οποία οποιαδήποτε ενέργειά του θεωρείται άκυρη (ΛΝΕΓ).

Τα «δέχεται την μπάλα» και «δεχόμενος την μπάλα» που γράφουν το ΛΚΝ και το ΛΝΕΓ αντίστοιχα δεν είναι ακριβή. Πρέπει να ληφθεί υπόψη η κρίσιμη λεπτομέρεια για την οποία έγινε λόγος προηγουμένως. Στην προκειμένη περίπτωση, χρειάζεται ο λεξικογράφος να διαβάσει θεωρητικά κείμενα σχετικά με το συζητούμενο θέμα και να παρακολουθήσει αγώνες, όπου τα θεωρητικά στοιχεία εφαρμόζονται στην πράξη.

Το νταμπλ αποτελεί το επόμενο λήμμα που θα αναλυθεί. Νταμπλ σημαίνει την κατάκτηση του πρωταθλήματος και του κυπέλλου σε εγχώριο επίπεδο από την ίδια ομάδα την ίδια αγωνιστική περίοδο.

Το ΛΚΝ και το ΛΝΕΓ δίνουν τους εξής ορισμούς:

(αθλ.) η κατάκτηση του τίτλου του νικητή από την ίδια ομάδα, σε δύο διαφορετικές διοργανώσεις κατά την ίδια αγωνιστική περίοδο (ΛΚΝ).

ΑΘΛ. (στο ποδόσφαιρο, το μπάσκετ κ.α.) η κατάκτηση τού τίτλου τού πρωταθλήματος και τού κυπέλλου την ίδια αγωνιστική περίοδο από την ίδια ομάδα (ΛΝΕΓ).

Για να κάνει το νταμπλ μια ομάδα, δεν αρκεί να κατακτήσει απλώς δύο τίτλους σε δύο διαφορετικές διοργανώσεις την ίδια αγωνιστική περίοδο, αλλά συγκεκριμένα το πρωτάθλημα και το κύπελλο. Επίσης, ο λεξικογράφος, αν θέλει να είναι πιο ακριβής, θα πρέπει να σημειώσει ότι πρόκειται για το πρωτάθλημα και το κύπελλο μιας ορισμένης χώρας. Αν υποτεθεί δηλ. ότι την ίδια σεζόν μια ποδοσφαιρική ομάδα κατακτά και το πρωτάθλημα Ελλάδος και το τσάμπιονς λιγκ (ευρωπαϊκή διοργάνωση) ή ότι μια ομάδα μπάσκετ κατακτά και το κύπελλο Ελλάδος και την Ευρωλίγκα (επίσης ευρωπαϊκή διοργάνωση), δεν θα πούμε ότι «έκανε το νταμπλ». Νταμπλούχος, όπως λέγεται χαρακτηριστικά, θεωρείται λ.χ. μια ελληνική ομάδα, όταν αναδειχθεί πρωταθλήτρια και κυπελλούχος Ελλάδος. Και αυτό πρέπει να δηλωθεί με σαφήνεια στον ορισμό της σημασίας του νταμπλ.

Θα ακολουθήσει ανάλυση μερικών ακόμη όρων και σχολιασμός των αντίστοιχων ορισμών:

Στο ποδόσφαιρο και σε άλλα αθλήματα, ρεβάνς λέγεται ο επαναληπτικός αγώνας, που διεξάγεται στην έδρα της ομάδας η οποία ήταν φιλοξενούμενη στον πρώτο αγώνα. Σημειωτέον ότι οι δύο αυτές ομάδες διεκδικούν την πρόκριση στον επόμενο γύρο διοργάνωσης. Το ΛΚΝ ορίζει τη ρεβάνς ως εξής: «η επανάληψη ενός αγώνα, παιχνιδιού ή παρτίδας παιχνιδιού, που γίνεται για να δοθεί στον ηττημένο η δυνατότητα να κερδίσει ή να ισοφαρίσει την ήττα του». Η ρεβάνς, όμως, δεν γίνεται «για να δοθεί στον ηττημένο η δυνατότητα να κερδίσει ή να ισοφαρίσει την ήττα του». Αν ο πρώτος αγώνας λήξει ισόπαλος, αν δηλ. δεν υπάρχει ηττημένος, δεν θα διεξαχθεί ο δεύτερος αγώνας;

Σε διάφορα αθλήματα γίνεται λόγος για τον λεγόμενο γύρο του θριάμβου (κυρίως στο ποδόσφαιρο, αλλά όχι μόνο σε αυτό). Μετά την κατάκτηση ενός τροπαίου οι παίκτες της νικήτριας ομάδας κάνουν τον γύρο του γηπέδου τρέχοντας πολύ κοντά στις εξέδρες και επιδεικνύουν το κύπελλο στους οπαδούς της ομάδας τους, που τους επευφημούν. ΛΚΝ, ο γύρος του θριάμβου: «τα επινίκια σε ποδοσφαιρική συνήθ. συνάντηση». Άστοχος ορισμός. Το ίδιο λεξικό στο οικείο λήμμα ορίζει τα επινίκια ως εορτασμό της νίκης. Επομένως, κατά το ΛΚΝ, ο γύρος του θριάμβου είναι ο εορτασμός της νίκης σε ποδοσφαιρική συνήθως συνάντηση. Δεν πρόκειται, όμως, για οποιαδήποτε νίκη και συνάντηση, αλλά για νίκη είτε σε τελικό κυπέλλου είτε σε αγώνα που κρίνει την κατάκτηση του πρωταθλήματος. Και ο γύρος του θριάμβου γίνεται με έναν συγκεκριμένο τρόπο (που εξηγεί τη λέξη γύρος), γνωστό στους ποδοσφαιρόφιλους, που καλό είναι να περιγραφεί, έστω και υποτυπωδώς.

Η προβολή στο ποδόσφαιρο είναι κανονική ενέργεια παίκτη και σημαίνει το τέντωμα του ποδιού του προς την μπάλα για διαφόρους σκοπούς. ΛΚΝ, προβολή: «(αθλ.) αντικανονική ενέργεια ποδοσφαιριστή προς αντίπαλο παίκτη». Πρόκειται και πάλι για άστοχο ορισμό. Καταρχήν, πρέπει να γίνει σαφές ότι εδώ ο παίκτης «προβάλλει» το πόδι του (αυτό σημαίνει προβολή), για να έλθει σε επαφή με την μπάλα και λ.χ. να την απομακρύνει από αντίπαλο που είναι κάτοχός της ή να την εμποδίσει να φτάσει σε αντίπαλο παίκτη. Ακόμη και γκολ μπορεί να πετύχει ένας ποδοσφαιριστής με προβολή. Δεν είναι, λοιπόν, κατ' ανάγκην αντικανονική ενέργεια -σε αυτή την περίπτωση, μιλάμε για αντικανονική προβολή, φράση που μπορεί να δηλωθεί μέσω παραδείγματος χρήσης. Δεν είναι σωστό, όμως, να χαρακτηρίζεται αντικανονική η προβολή στον ορισμό της σημασίας.

Δοκιμάζω το χέρι / το πόδι μου -σε αθλήματα που παίζονται με τα χέρια (δηλ. όχι μόνο στο μπάσκετ) και στο ποδόσφαιρο αντίστοιχα- σημαίνει σε γενικές γραμμές «επιχειρώ σουτ από μακρινή απόσταση». ΛΝΕΓ, δοκιμάζω το χέρι / το πόδι μου: «(στο μπάσκετ ή το ποδόσφαιρο) κάνω βολές / σουτ πριν αρχίσει το παιχνίδι για ζέσταμα ή για να ελέγξω την ευστοχία μου». Ένας παίκτης, όμως, «δοκιμάζει το χέρι του / το πόδι του» και κατά τη διάρκεια του αγώνα, με την έννοια ότι επιχειρεί σουτ από μακρινή απόσταση, όπως είπαμε. Σε τέτοιες περιπτώσεις, πολύ διαφωτιστική μπορεί να φανεί η διαδικτυακή αναζήτηση, που μπορεί να αποκαλύψει μία ή περισσότερες επιπλέον σημασίες. Επίσης, το δοκιμάζω το χέρι μου δεν λέγεται μόνο για μπασκετμπολίστα.

Ευ αγωνίζεσθαι σημαίνει το να αγωνίζεται ένας αθλητής τηρώντας τους κανονισμούς του αθλήματος. ΛΝΕΓ, ευ αγωνίζεσθαι: «το να αγωνίζεται κανείς σύμφωνα με τους κανόνες του αγωνίσματος, χωρίς να εξαπατά τον αντίπαλο. Ας προστεθεί: «ή τον διαιτητή».

Στο μπάσκετ, ευρωλίγκα λέγεται το ευρωπαϊκό πρωτάθλημα μπάσκετ μεταξύ των κορυφαίων ομάδων κάθε χώρας, όχι μόνο των πρωταθλητριών. Ομοίως, στο τσάμπιονς λιγκ στο ποδόσφαιρο: Και εκεί δεν συμμετέχουν μόνο οι πρωταθλήτριες ομάδες. ΛΝΕΓ, ευρωλίγκα: «το πρωτάθλημα που διεξάγεται ανάμεσα στις πρωταθλήτριες ομάδες των ευρωπαϊκών χωρών (κυρ. στο μπάσκετ)». Ωστόσο, στην ευρωλίγκα δεν συμμετέχουν μόνο οι πρωταθλήτριες, αλλά και οι δευτεραθλήτριες ή και τριταθλήτριες ομάδες από όσες ευρωπαϊκές χώρες είναι αναπτυγμένες στο μπάσκετ. Παλαιότερα, όταν η ευρωλίγκα ονομαζόταν κύπελλο πρωταθλητριών, συμμετείχαν στην εν λόγω διοργάνωση πράγματι μόνο οι πρωταθλήτριες κάθε χώρας.

Στο ποδόσφαιρο, χρυσή αλλαγή χαρακτηρίζεται συνήθως ένας αναπληρωματικός παίκτης που, αφού πέρασε στον αγωνιστικό χώρο, πέτυχε το νικητήριο γκολ της ομάδας του. Κατ' εξαίρεση, μπορεί να ονομαστεί έτσι και ένας αναπληρωματικός που έπιασε πολύ καλή απόδοση και συνέβαλε σε μια επιτυχία, έστω και αν δεν σημείωσε γκολ. Η επιτυχία αυτή κατά κανόνα είναι η νίκη της ομάδας του, μπορεί όμως να πρόκειται λ.χ. και για ισοπαλία που θεωρείται επιτυχία ή που οδηγεί σε μια πρόκριση. ΛΝΕΓ, χρυσή αλλαγή: «(στο ποδόσφαιρο) ο αναπληρωματικός παίκτης που αντικαθιστά κατά κανόνα έναν βασικό και συμβάλλει καθοριστικά στην επιτυχή έκβαση του αγώνα» (παράδειγμα χρήσης: Ο Φέρκλαφ ήταν η χρυσή αλλαγή στη Λίβερπουλ· μόλις έμπαινε, έβαζε γκολ). Το κατά κανόνα (όπου αντιστοιχεί το μόλις έμπαινε, έβαζε γκολ του παραδείγματος) δεν ισχύει κατ' ανάγκην. Ακόμη και αν συμβεί μόνο μία φορά αυτό που αναφέρεται, και πάλι για χρυσή αλλαγή θα πρόκειται.

Σε διάφορα λήμματα ενός νεοελληνικού λεξικού είναι σωστό να γίνεται σωστή διάκριση μεταξύ όρων όπως σουτ, βολή κ.ά. Η βολή είναι είδος σουτ, και μάλιστα απαντά στο μπάσκετ και όχι λ.χ. στο ποδόσφαιρο. Στο ΛΝΕΓ, στο λήμμα σουτ, το παράδειγμα έχει καλό σουτ εξηγείται επιτόπου ως «ικανότητα στην εκτέλεση βολών». Ωστόσο, έχει καλό σουτ κανονικά σημαίνει την ικανότητα κάποιου στην εκτέλεση γενικά σουτ και όχι ειδικά βολών. Κάλλιστα μπορεί να «έχει καλό σουτ» και ένας ποδοσφαιριστής. Αλλά και για μπασκετμπολίστα να πρόκειται, το έχει καλό σουτ δεν μπορεί να περιορίζεται στην ικανότητα για εκτέλεση βολών.

Στο λήμμα καρφί, η σημασία που έχει η λέξη στο βόλεϊ μπορεί να οριστεί με τέτοιον τρόπο, ώστε να φανεί ότι πρόκειται για δυνατό χτύπημα της μπάλας με το ένα χέρι και ότι αυτή διαγράφει καθοδική πορεία, προς τον χώρο της αντίπαλης ομάδας. Το ΛΚΝ (λήμμα καρφί, σημασία 3) γράφει: «στο βόλεϊ, απότομη και σχεδόν κατακόρυφη βολή της μπάλας στον αντίπαλο χώρο». Εδώ, αντί για το απότομη, θα μπορούσε να γραφεί δυνατή. Το σχεδόν κατακόρυφη δεν είναι ό,τι ακριβέστερο, αλλά δεν είναι και άστοχο. Το ΛΝΕΓ (λήμμα καρφί, σημασία 6) γράφει από την πλευρά του: «(στο βόλεϊ) δυνατή και κατακόρυφη βολή της μπάλας στον χώρο της αντίπαλης ομάδας». Εδώ το σχεδόν κατακόρυφη αντί για το κατακόρυφη θα ήταν ακριβέστερο. Άλλωστε, για σχεδόν κάθετο χτύπημα της μπάλας κάνει λόγο το ίδιο λεξικό στο λήμμα κάρφωμα, στην υποσημασία που αφορά το βόλεϊ, όπως θα δούμε αμέσως παρακάτω.

Στο λήμμα κάρφωμα και στη σημασία που αφορά τον αθλητισμό, στον ορισμό της σημασίας πρέπει να γίνει λόγος για το μπάσκετ και για το βόλεϊ. Στο μπάσκετ, κάρφωμα λέγεται η ενέργεια σύμφωνα με την οποία ένας παίκτης ρίχνει με δύναμη την μπάλα στο καλάθι με το ένα ή με τα δύο του χέρια από απόσταση αναπνοής. Στο βόλεϊ, κάρφωμα είναι ό,τι και το συνηθέστερο σε χρήση καρφί, που προαναφέρθηκε. Οι ορισμοί που δίνει το ΛΝΕΓ είναι σε γενικές γραμμές καλοί: ΛΝΕΓ, λήμμα κάρφωμα, σημασία 4α: «(στο βόλεϊ) το δυνατό κτύπημα της μπάλας, ώστε να κατέβει σχεδόν κάθετα στο αντίπαλο τερέν», σημασία 4β: «(στο μπάσκετ) κίνηση με την οποία ένας παίκτης βάζει με δύναμη την μπάλα στο καλάθι κρατώντας τη είτε με το ένα είτε και με τα δύο του χέρια». Μόνο που, όπως είπαμε, ο συνηθέστερος όρος στο βόλεϊ είναι το καρφί, προς το οποίο πρέπει να γίνει παραπομπή. Επίσης, για το σχεδόν κάθετα ισχύει ό,τι και για το σχεδόν κατακόρυφη (βολή) -δες παραπάνω, στον σχολιασμό του λήμματος καρφί. Το ΛΚΝ (λήμμα κάρφωμα, σημασία 3) σημειώνει: «στο βόλεϊ, στο ποδόσφαιρο και στο μπάσκετ, το κατακόρυφο πέταγμα της μπάλας στον αντίπαλο χώρο, στα δίχτυα ή στο καλάθι». Ωστόσο, δεν πρόκειται για όρο του ποδοσφαίρου, δεν υπάρχει κάρφωμα στο ποδόσφαιρο, και μάλιστα ως «το κατακόρυφο πέταγμα της μπάλας στα δίχτυα»! Πώς είναι δυνατόν ένας ποδοσφαιριστής να στείλει την μπάλα στα δίχτυα με κατακόρυφο σουτ; Στην προκειμένη περίπτωση, βέβαια, κατακόρυφο δεν είναι το πέταγμα της μπάλας ούτε στο βόλεϊ, προς τον αντίπαλο χώρο. Στο μπάσκετ, στο κάρφωμα, μπορεί ένας παίκτης να πετάξει την μπάλα κατακόρυφα στο καλάθι, αλλά αυτό δεν συμβαίνει οπωσδήποτε -μπορεί και εδώ η τροχιά της μπάλας να είναι σχεδόν κατακόρυφη ή κάθετη.

Σε ένα νεοελληνικό λεξικό, με βάση το κάρφωμα ως όρο στον αθλητισμό θα πρέπει να διαμορφωθούν και οι αντίστοιχες σημασίες του λήμματος καρφώνω. Ας παρατεθούν οι εν λόγω σημασίες στο ΛΚΝ και το ΛΝΕΓ: ΛΚΝ, λήμμα καρφώνω, σημασία 3: «(αθλ.) πετώ με δύναμη την μπάλα, ώστε να πέσει σχεδόν κατακόρυφα στον αντίπαλο χώρο ή να μπει στην εστία ή στο καλάθι». Εδώ το καρφώνω θα έπρεπε να περιοριστεί στο μπάσκετ και στο βόλεϊ και δεν χρειαζόταν να γίνει λόγος για εστία. Τουλάχιστον στο καρφώνω του ΛΚΝ η εν λόγω ρίψη της μπάλας περιγράφεται ως σχεδόν κατακόρυφη και όχι απλώς κατακόρυφη, όπως στο λήμμα κάρφωμα του ίδιου λεξικού. ΛΝΕΓ, λήμμα καρφώνω, σημασία 5α: «(στο βόλεϊ) χτυπώ δυνατά την μπάλα, ώστε να πέσει με ορμή και κατακόρυφα στον χώρο της αντίπαλης ομάδας», σημασία 5β: «(στο μπάσκετ) βάζω με δύναμη την μπάλα στο αντίπαλο καλάθι κρατώντας τη είτε με το ένα είτε με τα δύο μου χέρια». Στη σημασία 5α του λήμματος καρφώνω του ΛΝΕΓ, θα μπορούσε να γραφεί σχεδόν κατακόρυφα αντί κατακόρυφα, εφόσον μάλιστα στον αντίστοιχο ορισμό του λήμματος κάρφωμα στο ίδιο λεξικό αναφέρεται το σχεδόν κάθετα αντί κάθετα.

Τα προαναφερθέντα δείχνουν πόσο δύσκολη μπορεί να είναι η διατύπωση ορισμού που χαρακτηρίζεται από ακρίβεια και πληρότητα.

Επιπροσθέτως, όπως και σε άλλες περιπτώσεις, έτσι και στη διατύπωση ορισμών, ομοειδείς περιπτώσεις θα πρέπει να αντιμετωπίζονται με συνεπή τρόπο. Αν λ.χ. ένα αγώνισμα χαρακτηρίζεται ολυμπιακό, τότε η σχετική πληροφορία είναι αναγκαίο να δίνεται για όλα τα ολυμπιακά αθλήματα. Το ΛΝΕΓ χαρακτηρίζει ολυμπιακά αγωνίσματα τη δισκοβολία και τη χιονοδρομία, όχι όμως την άρση βαρών, την ποδηλασία κτλ.

Ακόμη, σε μερικά λήμματα των ΝΕΛ, ΛΚΝ και ΛΝΕΓ χρειάζεται να προστεθούν σημασίες που απαντούν στη γλώσσα του αθλητισμού. Για παράδειγμα, η λέξη άκαπνος χρησιμοποιείται για ομάδα ή παίκτη που δεν καταφέρνει να πετύχει τον στόχο της (ή του) για κάποιο διάστημα του αγώνα ή της αγωνιστικής περιόδου. Επίσης, κοντράρω -για παίκτη ή ομάδα- σημαίνει και «προβάλλω αντίσταση σε ισχυρότερο αντίπαλο», ενώ η κόντρα δηλώνει και την αντεπίθεση ομάδας. Στα κοντράρω και κόντρα είναι απαραίτητη η προσθήκη κάποιου υφολογικού χαρακτηρισμού, αφού χρησιμοποιούνται σε ύφος καθημερινό, ανεπίσημο ή κάτι παρόμοιο. Ακόμη, ειδικά το ΛΝΕΓ στο διπλό καταγράφει τη σημασία «(στο ΠΡΟ-ΠΟ) το σημείο 2, που δηλώνει νίκη τής ομάδας που αναφέρεται δεύτερη (επειδή παίζει εκτός έδρας) στο δελτίο με τους αγώνες των προγνωστικών ποδοσφαίρου». Όμως, διπλό δεν σημαίνει μόνο το σύμβολο 2 σε προγνωστικά, αλλά κατ' επέκταση και την ίδια την εκτός έδρας νίκη μιας ομάδας. Και μάλιστα, διπλό μπορεί να πετύχει λ.χ. και μια ομάδα μπάσκετ, ενώ το σύμβολο 2 δεν χρησιμοποιείται μόνο στο ΠΡΟ-ΠΟ, αλλά και στο Στοίχημα –και το μπάσκετ έχει Στοίχημα, όπου επίσης χρησιμοποιείται το σημείο 2 για την εκτός έδρας νίκη ομάδας. Η προηγούμενη υφολογική παρατήρηση για τα κοντράρω και κόντρα ισχύει και για το διπλό. Τέλος, η φράση μαγική εικόνα χρησιμοποιείται μεταφορικά, τουλάχιστον στον αθλητισμό, για ένα αποτέλεσμα αγώνα το οποίο έρχεται σε κατάφωρη αντίθεση με την πραγματικότητα και απατά.

Περαιτέρω, σε μερικά λήμματα σχετικά με τον αθλητισμό χρειάζεται να δίνονται και ορισμένες άλλες σημασιολογικές πληροφορίες, όπως για συνώνυμα-αντώνυμα. Λ.χ., τα γηπεδούχος και φιλοξενούμενος είναι αντώνυμα μεταξύ τους, όπως και τα πρόκριση / προκρίνομαι, αποκλεισμός / αποκλείομαι. Μόνο στο ΛΝΕΓ, στο λήμμα γηπεδούχος, έχει προστεθεί ως αντώνυμο το φιλοξενούμενος. Επίσης, σε ένα λεξικό της Νέας Ελληνικής είναι αναγκαίο να φανεί η σημασιολογική σχέση μεταξύ των λέξεων αποτέλεσμα και σκορ, τουλάχιστον στο ποδόσφαιρο. Όταν παραμένει το 0-0 σε ένα ματς, λέμε ότι δεν υπάρχει σκορ. Κανένα από τα ήδη εκδεδομένα νεοελληνικά λεξικά δεν δίνει τη σχετική πληροφορία.

3.3. Υφολογικοί και άλλοι χαρακτηρισμοί

Ένα ενδιαφέρον θέμα σε σχέση με τους αθλητικούς όρους-λήμματα των νεοελληνικών λεξικών είναι ο υφολογικός τους χαρακτηρισμός. Δεδομένου ότι τα περισσότερα από τα λήμματα αυτά είναι δάνεια, και μάλιστα νεότερα, παρατηρούμε ότι η χρήση τους γίνεται κυρίως στον ανεπίσημο, καθημερινό λόγο. Απεναντίας, οι αντίστοιχοι ελληνογενείς όροι χρησιμοποιούνται λιγότερο συχνά και απαντούν κυρίως στον γραπτό λόγο. Συγκεκριμένα παραδείγματα αποτελούν τα ζεύγη μπάσκετ / καλαθοσφαίριση, βόλεϊ /πετοσφαίριση, χάντμπολ / χειροσφαίριση, τένις / αντισφαίριση, πόλο / υδατοσφαίριση, καθώς και το μπακ(ή αμυντικός) / οπισθοφύλακας. Ο πολύς κόσμος στον προφορικό λόγο καθημερινά λέει συνήθως μπάσκετ, βόλεϊ, χάντμπολ, τένις, πόλο, καθώς και μπακ (ή αμυντικός), πράγμα που πρέπει να φανεί σε ένα λεξικό με τον σαφέστερο δυνατό τρόπο. Για παράδειγμα, ακόμη και αν ορισμένοι πιστεύουν ότι δεν θα έπρεπε να χρησιμοποιείται ο ξένος όρος πόλο αλλά ο ελληνικός υδατοσφαίριση, ο λεξικογράφος καλείται να περιγράψει πώς χρησιμοποιούνται οι δύο αυτοί όροι από τους ομιλητές της ελληνικής σήμερα και όχι πώς θα ήθελε ή θα πρότεινε κάποιος να χρησιμοποιούνται. Με άλλα λόγια το καθένα από τακαλαθοσφαίριση,πετοσφαίριση, χειροσφαίριση, αντισφαίριση, υδατοσφαίριση, αλλά καιοπισθοφύλακας, πρέπει να φέρει κάποιον υφολογικό χαρακτηρισμό, για παράδειγμα να χαρακτηρίζεται λόγιο και επίσημο. Τέτοιοι χαρακτηρισμοί απουσιάζουν από τα αντίστοιχα λήμματα του ΛΚΝ και θα έπρεπε να παρατεθούν με βάση τα προαναφερθέντα, ενώ στο ΛΝΕΓ το καλαθοσφαίρισηχαρακτηρίζεται επίσημο, το πετοσφαίριση λόγιο και τα υπόλοιπα δεν φέρουν χαρακτηρισμό(6). Στην προκειμένη περίπτωση επιβάλλεται να αντιμετωπιστούν από τον λεξικογράφο οι ομοειδείς αυτές περιπτώσεις λημμάτων με ενιαίο, συνεπή τρόπο.

Και γενικότερα όμως, μέλημα του λεξικογράφου θα πρέπει να αποτελεί η προσθήκη υφολογικών χαρακτηρισμών σε λέξεις, φράσεις και σημασίες από τον χώρο του αθλητισμού, όπου αυτή είναι αναγκαία. Λ.χ. στο λήμμα τάπα και ειδικότερα στη σημασία της λέξης στο μπάσκετ χρειάζεται να φανεί ότι η εν λόγω λέξη χρησιμοποιείται ανεπίσημα, στον προφορικό λόγο, ή να σημειωθεί κάτι παρόμοιο. Το ΝΕΛ δεν αναφέρει εδώ κάτι σχετικό με το μπάσκετ, ενώ μόνο το ΛΚΝ προσθέτει ότι το τάπα στην προκειμένη περίπτωση είναι προφορικό. Παρόμοιος χαρακτηρισμός ταιριάζει και στο αράουτ, που υφολογικά δεν βρίσκεται στο ίδιο επίπεδο με το πλάγιο άουτ. Η διαφορά αυτή πρέπει να φανεί σε ένα λεξικό. Μόνο το ΛΝΕΓ λημματογραφεί το αράουτ, χωρίς όμως υφολογικό χαρακτηρισμό.

Εκτός από τους υφολογικούς, χρειάζονται και άλλοι χαρακτηρισμοί λημμάτων, εσωτερικών λημμάτων ή σημασιών σχετικών με τον αθλητισμό. Για παράδειγμα, στο επόπτης (γραμμών) θα πρέπει να δοθεί η πληροφορία ότι ο όρος είναι παλαιότερος και ότι σήμερα λέγεται βοηθός διαιτητή. Το ΝΕΛ, το ΛΚΝ και το ΛΝΕΓ κάνουν λόγο για βοηθούς διαιτητή στο πλαίσιο του ορισμού του επόπτης (γραμμών). Θα πρέπει, όμως, να σημειωθεί σε ένα σύγχρονο λεξικό ότι βοηθός διαιτητή είναι πλέον ο νεότερος όρος, που αντικατέστησε το επόπτης (γραμμών). Ομοίως, αν πρέπει να υπάρχει λήμμα φρι-κικ (< αγγλ. free kick), όπως στο ΛΝΕΓ, είναι αναγκαίο να προστεθεί σε αυτό η ένδειξη του παλαιότερου.

4. Επιλογή παραδειγμάτων
Η επιλογή των παραδειγμάτων, των οποίων ο ρόλος είναι να διασαφηνίζουν τη σημασία και τη χρήση των λημματογραφούμενων λέξεων / φράσεων σε ευρύτερα συμφραζόμενα, μπορεί να είναι καίρια για την κατανόηση των λημμάτων ενός λεξικού. Τα λεξικογραφικά παραδείγματα αντιπροσωπεύουν τον πιο άμεσο και προσιτό τρόπο με τον οποίον μπορούν να δοθούν γλωσσικές πληροφορίες για τις λέξεις / φράσεις-λήμματα. Ως προς την επιλογή τους, μία από τις απαιτήσεις της σύγχρονης λεξικογραφίας είναι η αυθεντικότητα: τα παραδείγματα πρέπει να αντλούνται από κείμενα-πηγές του λεξικού ή έστω να είναι διασκευασμένα (και πάντως να μην είναι επινοημένα από τον λεξικογράφο), έτσι ώστε να αναδεικνύεται η χρήση των λέξεων-λημμάτων σε αυθεντικά περιβάλλοντα (7).

Η αρχή αυτή, όμως, δεν πρέπει να οδηγεί σε καταγραφή πολλών παραδειγμάτων που συνδέονται με συγκεκριμένες καταστάσεις, γιατί έτσι πλήττεται η ουδετερότητα που κανονικά χαρακτηρίζει ένα λεξικό ως επιστημονικό έργο. Στην περίπτωση των παραδειγμάτων από τον χώρο του αθλητισμού, μπορεί να προκύψουν προβλήματα από την αναφορά σε κύρια ονόματα παικτών (ή ομάδων). Στην εισαγωγή του ΛΚΝ σημειώνεται ότι για λόγους οικονομίας εφαρμόζεται στα παραδείγματα χρήσης η λεγόμενη τεχνική της ουδετέρωσης, σύμφωνα με την οποία «χρησιμοποιούνται οι αόριστες αντωνυμίες κάποιος ή κτ. [= κάτι] για να αποφευχθεί η αναφορά σε ποικίλα συγκεκριμένα πρόσωπα ή πράγματα» [9]. Το ίδιο αποτέλεσμα μπορεί να επιτευχθεί και με τροποποίηση της διατύπωσης, π.χ. το αυθεντικό παράδειγμα Ο Νικοπολίδης απέκρουσε το πέναλτι μπορεί να παρατεθεί ως Ο τερματοφύλακας απέκρουσε το πέναλτι, ώστε το παράδειγμα να μην περιέχει ονομαστική αναφορά και να μη θεωρηθεί παρωχημένο όταν ο συγκεκριμένος αθλητής θα έχει εγκαταλείψει την ενεργό δράση.

Ωστόσο, το ΛΚΝ χρησιμοποιεί το παράδειγμα O Aσάνοβιτς, μια από τις πιο καλές μεταγραφές του Παναθηναϊκού. Το εν λόγω παράδειγμα είναι εύστοχο από την άποψη ότι καλύπτει πραγματική χρήση του λήμματος. Όντως, η λέξη μεταγραφή χρησιμοποιείται για να δηλώσει και τον ίδιο τον παίκτη που μεταπηδά σε άλλον σύλλογο. Ωστόσο, δεν χρειαζόταν να γίνει αναφορά σε συγκεκριμένο όνομα αθλητή. Ας σημειωθεί εδώ ότι μάλλον δεν είναι τυχαίο το όνομα παίκτη που επελέγη. Ο Κροάτης Αλιόσα Ασάνοβιτς, πρώην ποδοσφαιριστής, γεννημένος το 1965, αγωνίστηκε στον Παναθηναϊκό από το 1998 έως το 2000. Με δεδομένο ότι το ΛΚΝ εκδόθηκε το 1998, μπορεί κανείς να υποθέσει ότι κάποιος συντάκτης του λεξικού σκέφτηκε να εμπλουτίσει το λήμμα μεταγραφή με παράδειγμα από την τότε επικαιρότητα. Ωστόσο, ήδη το παράδειγμα αυτό μπορεί να θεωρηθεί παρωχημένο σήμερα, εν έτει 2009. Από τη μεταγραφή του Ασάνοβιτς στον Παναθηναϊκό έχουν περάσει ήδη πάνω από δέκα χρόνια και μάλιστα ο ίδιος έχει ολοκληρώσει την καριέρα του. Αντίστοιχες παρατηρήσεις μπορούν να γίνουν και για το ΛΝΕΓ, για την πρώτη έκδοση του οποίου ο Mackridge [10] επισημαίνει ότι το λεξικό «includes some lively illustrative modern examples, such as the following referring to basketball: Ο Αλβέρτης απάντησε στο τρίποντο του Σιγάλα […]» –το παράδειγμα αυτό σωστά αφαιρέθηκε από το λήμμα απαντώ των επόμενων εκδόσεων του ΛΝΕΓ.

Παρόμοιο παράδειγμα με του Ασάνοβιτς εντοπίζεται στο λήμμα σετ του ΛΝΕΓ: η Στέφι Γκραφ κέρδισε εύκολα τα δύο πρώτα σετ. Ανεξάρτητα από τη χρήση του ονόματος της συγκεκριμένης αθλήτριας, και αυτό εδώ το παράδειγμα είναι επιτυχές από την άποψη ότι φωτίζει μια υπαρκτή σημασία της λέξης-λήμματος, η οποία αφορά το σετ ως τμήμα αγώνα τένις κ.ά. αθλημάτων. Στο παράδειγμα αυτό αναφέρεται το ονοματεπώνυμο της παλαίμαχης Γερμανίδας τενίστριας Στέφι Γκραφ, που γεννήθηκε το 1969 και αποσύρθηκε από την ενεργό δράση το 1999. Όπως και το παράδειγμα με τον Ασάνοβιτς στο ΛΚΝ, έτσι και το παράδειγμα με την Γκραφ στο ΛΝΕΓ (που παραμένει μάλιστα ακόμη και στην τρίτη έκδοση του λεξικού, του 2008) μπορεί να θεωρηθεί παρωχημένο σήμερα πλέον, τόσα χρόνια μετά το 1999.

Παράδειγμα χρήσης που περιλαμβάνει κύριο όνομα αθλητή και που θα μπορούσε να λείπει δίνεται από το ΛΝΕΓ και στο χρυσή αλλαγή: Ο Φέρκλαφ ήταν η χρυσή αλλαγή στη Λίβερπουλ· μόλις έμπαινε, έβαζε γκολ. Εδώ βέβαια το ήταν δηλώνει παρελθόν -πράγματι, πρόκειται για παλαίμαχο παίκτη, τον Ντέιβιντ Φέρκλαφ. Πόσο γνωστός είναι, όμως, ο Φέρκλαφ στο αναγνωστικό κοινό ενός νεοελληνικού λεξικού και αξίζει η ονομαστική αναφορά σε αυτόν; Προτιμότερο θα ήταν εδώ να παρατεθεί ένα παράδειγμα με τροποποιημένη διατύπωση και είτε να γίνει λόγος για κάποιον γνωστότερο παίκτη είτε να μην αναφερθεί καν συγκεκριμένο όνομα.

Ένας άλλος λόγος για τον οποίο θα πρέπει να αποφεύγεται η παράθεση ονομάτων παικτών και ομάδων είναι η εντύπωση που μπορεί να δοθεί ότι ο λεξικογράφος, μέσω των παραδειγμάτων χρήσης, προβάλλει ή και υποστηρίζει ορισμένη ομάδα –κάτι που αντιστρατεύεται τον χαρακτήρα του λεξικού ως αντικειμενικού επιστημονικού έργου. Στο λήμμα νικάω λ.χ. μπορεί να δοθεί το παράδειγμα Νίκησαν οι γηπεδούχοι / οι φιλοξενούμενοικαι όχι Ο Ολυμπιακός νίκησε ή ο Παναθηναϊκός νίκησε.

Τέτοια παραδείγματα μπορούμε να εντοπίσουμε κυρίως στο ΛΚΝ. Εκεί εμφανίζεται συχνά το όνομα του ΠΑΟΚ (ομάδας της Θεσσαλονίκης, όπου έχει συνταχθεί και εκδοθεί το ΛΚΝ):

O ΠAOK αποδέσμευσε τρεις ποδοσφαιριστές (λήμμα αποδεσμεύω, με επιτόπου ερμηνεία «με τη λήξη του συμβολαίου τους μπορούν να μεταγραφούν σε όποια ομάδα θέλουν»).

Φιλικό ντέρμπι μεταξύ των ομάδων ΠΑΟΚ-ΑΡΗ (λήμμα μεταξύ -παρεμπιπτόντως, το όνομα του Άρη δεν χρειαζόταν να γραφεί με όλα τα γράμματα κεφαλαία, αλλά μόνο το πρώτο).

O σπίκερ του ποδοσφαιρικού αγώνα ΠAOK-Oλυμπιακού (λήμμα σπίκερ).

Αγωνίζεται με τη φανέλα του Ολυμπιακού / του ΠAOK (λήμμα φανέλα).

Επίσης:

Ο ΠAOK στο γήπεδό του είναι πολύ επικίνδυνος (λήμμα επικίνδυνος).

Ο ΠΑΟΚ είναι κάτοχος του τίτλου (λήμμα κάτοχος).

Κεραυνός ο ΠΑΟΚ (λήμμα κεραυνός).

Ο ΠAOK βρέθηκε στην κορυφή της βαθμολογίας (λήμμα κορυφή).

Στο σημερινό αγώνα πρωταθλήματος ο ΠAOK κέρδισε τον Ολυμπιακό, παρόλο που λίγες μέρες πριν είχε χάσει στο κύπελλο (λήμμα πρωτάθλημα).

Ο αγώνας έληξε 2-0 υπέρ του ΠAOK (λήμμα υπέρ, με επιτόπου ερμηνεία «νίκησε ο ΠAOK»).

Η συχνή αναφορά στον ΠΑΟΚ από μόνη της μπορεί να υποδηλώνει συμπάθεια, η οποία πάντως φαίνεται κυρίως στα παραδείγματα που ανήκουν στο δεύτερο σύνολο (λήμματα επικίνδυνος, κάτοχος, κεραυνός, κορυφή, πρωτάθλημα, υπέρ).

Στα περισσότερα από τα προαναφερθέντα παραδείγματα μάλιστα αναφέρεται μόνο ο ΠΑΟΚ και όχι ζεύγος ομάδων, πράγμα που θα μετρίαζε την εντύπωση της συστηματικής προβολής και υποστήριξης συγκεκριμένης ομάδας από το ΛΚΝ.

Στις περιπτώσεις αυτές, η αποφυγή της αναφοράς σε συγκεκριμένα ονόματα θα μπορούσε να έχει εξασφαλιστεί με χρήση λέξεων όπως οι γηπεδούχοι, οι φιλοξενούμενοι, οι πρωταθλητές κ.ά. Και οπωσδήποτε είναι υπερβολικό να εμφανίζεται τόσες φορές στα παραδείγματα χρήσης ενός λεξικού το όνομα της ίδιας ομάδας.

Ας σημειωθεί ακόμη ότι στα λήμματα γήπεδο του ΛΚΝ και περίπατος του ΛΝΕΓ υπάρχουν παραδείγματα που μιλάνε υπέρ του Ολυμπιακού, πράγμα που επίσης θα μπορούσε να αποφευχθεί:

Όταν ο Oλυμπιακός παίζει στο γήπεδό του είναι ανίκητος (ΛΚΝ, λήμμα γήπεδο).

Το ντέρμπι εξελίχθηκε σε περίπατο του Ολυμπιακού (ΛΝΕΓ, λήμμα περίπατος).

Επιπροσθέτως, στο λήμμα όμιλος του ΛΚΝ αναφέρεται μόνο ο Παναθηναϊκός ως παράδειγμα (αθλητικού) ομίλου, ενώ στο λήμμα θύρα του ΛΝΕΓ μόνο η θύρα 13 και η θύρα 4, με τη σημασία των οργανωμένων οπαδών του Παναθηναϊκού και του ΠΑΟΚ:

Παναθηναϊκός Aθλητικός Όμιλος (ΛΚΝ, λήμμα όμιλος).

θύρα 13 (οι οπαδοί του Παναθηναϊκού), θύρα 4 (οι οπαδοί του ΠΑΟΚ) (ΛΝΕΓ, λήμμα θύρα).

Και στην περίπτωση του ομίλου και στην περίπτωση της θύρας, καλό θα ήταν να καταγράφονταν ένα-δυο ακόμη παραδείγματα ομάδων. Με βάση τα αρχικά του, όμιλος λ.χ. είναι και ο ΠΑΟΚ, που θα μπορούσε να αναφερθεί πλάι στον Παναθηναϊκό. Επίσης, εκτός από τις θύρες 13 και 4, θα μπορούσαν να καταγραφούν ως παραδείγματα η θύρα 7 (του Ολυμπιακού) και η 21 (της ΑΕΚ). Γενικά, συνιστάται να αποφεύγεται μέσω ενός λεξικογραφικού παραδείγματος η αναφορά σε μία μόνο ομάδα ή η -χωρίς σαφή κριτήρια επιλογής- αναφορά σε δυο-τρεις ομάδες. Είναι προτιμότερο να διευρύνεται -όσο το δυνατόν- το φάσμα των παραδειγμάτων, γιατί η επιλεκτική αναφορά σε μία ομάδα (ή σε ορισμένες ομάδες) μπορεί να δώσει την εντύπωση ότι ο λεξικογράφος τρέφει συμπάθεια γι' αυτήν (ή γι' αυτές), πράγμα που υπονομεύει την αντικειμενικότητα του λεξικού.

Ας σημειωθεί ότι στην πρώτη έκδοση του ΛΝΕΓ δεν καταγράφονταν τα παραδείγματα χρήσης της θύρας (ως οργανωμένων οπαδών) τα οποία έχουν περιληφθεί στη δεύτερη έκδοση του λεξικού. Στη πρώτη έκδοση, του 1998, καταγραφόταν μόνο το η θύρα 7 του Ολυμπιακού. Στη δεύτερη, όπως είδαμε, παρατίθενται τα σχετικά με τις θύρες 13 και 4 -ομοίως και στην τρίτη έκδοση του λεξικού, του 2008. Δεν θα έπρεπε να καταγραφεί ως παράδειγμα μόνο η θύρα 7, αλλά δεν χρειαζόταν να αφαιρεθεί και να αντικατασταθεί με τις θύρες 13 και 4. Με βάση τα όσα προαναφέρθηκαν, προτιμότερο θα ήταν να συμπληρωθεί το παράδειγμα της 7 με δυο-τρία ακόμη, όπως της 13, της 21 και της 4.

Από την άλλη, η καταγραφή λεξικογραφικών παραδειγμάτων με αναφορά σε συγκεκριμένα ονόματα ομάδων ή παικτών σε μερικές περιπτώσεις μπορεί να γίνει δεκτή. Τέτοια παραδείγματα μπορεί να γίνουν πιο φυσικά και πιο ζωντανά. Όπως μάλιστα έχει γράψει πολύ εύστοχα αναγνώστης γλωσσικού ιστολογίου σε σχετική συζήτηση, στη σημασία «αντιδρώ σε προηγούμενη ενέργεια αντιπάλου, κυρίως ανταποδίδοντάς την» του απαντώ θα μπορούσε να παρατεθεί παράδειγμα όπου αναφέρονται ομάδες, ώστε να αντέχει στον χρόνο και πάντως να διαρκεί περισσότερο από την καριέρα του Φραγκίσκου Αλβέρτη και του Γιώργου Σιγάλα: Η Λίβερπουλ απάντησε στο γκολ της Μάντσεστερ και κατάφερε να ισοφαρίσει. Εδώ πρόκειται για συλλόγους και όχι για παίκτες, επομένως το παράδειγμα δεν είναι εφήμερο. Σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να γίνει δεκτή και η αναφορά σε συγκεκριμένα ονόματα αθλητών, όχι μόνο ομάδων. Στο λήμμα μπασκετμπολίστας λ.χ. δεν θα ήταν άστοχο το παράδειγμα Ο Νίκος Γκάλης ήταν ο μεγαλύτερος Έλληνας μπασκετμπολίστας όλων των εποχών, το οποίο βέβαια μεταφέρει εγκυκλοπαιδική πληροφορία. Ένα τέτοιο παράδειγμα πάντως είναι προτιμότερο από το Ο Αλβέρτης απάντησε στο τρίποντο του Σιγάλα, το οποίο αναφέρεται σε συγκεκριμένη φάση αγώνα μπάσκετ και έτσι δεν έχει διαχρονικό χαρακτήρα, καθώς και από το O Aσάνοβιτς, μια από τις πιο καλές μεταγραφές του Παναθηναϊκού, το οποίο δεν αναφέρεται σε τόσο σπουδαίο και γνωστό αθλητή, όσο ο Νίκος Γκάλης. Επίσης, για να είναι φυσικό και ζωντανό ένα παράδειγμα χρήσης από τον χώρο του αθλητισμού, μπορεί να επιλεγεί ένα πολύ συχνό επώνυμο στη νεοελληνική γλώσσα, όπως είναι λ.χ. το Παπαδόπουλος. Είναι αξιοσημείωτο μάλιστα, αν και άσχετο με τα αθλητικά, ότι το ΛΝΕΓ στην πρώτη σημασία του λήμματος ζεύγος («τα δύο άτομα που αποτελούν ζευγάρι») καταγράφει και το παράδειγμα το ζεύγος Παπαδοπούλου, ενώ παρόμοιο παράδειγμα εντοπίζεται και στο λήμμα όψη, ειδικότερα σε υποσημασία του εσωτερικού λήμματος υπ' όψιν / υπόψη («ως σημείωση σε φάκελο, φαξ, επιστολή, που δηλώνει ποιος θα ασχοληθεί με αυτό»): «Τα δικαιολογητικά πρέπει να κατατεθούν σε φάκελο στη Γραμματεία τής Σχολής (υπ' όψιν κυρίας Παπαδοπούλου)» (εφημ.[ερίδα]).

Ένα ακόμη θέμα που θα αναφέρουμε είναι η καταγραφή συμφράσεων (ή συνάψεων), που συχνά παρουσιάζονται στα λεξικά μαζί με τα προτασιακά παραδείγματα. Θα μπορούσαν σε λήμματα όπως μπακ και χαφ να παρατεθούν οι συμφράσεις αριστερό / δεξί μπακ, κεντρικό/πλάγιο μπακ, μπακ-χαφ (για το λήμμα μπακ) και αριστερό / δεξί χαφ, κεντρικό / πλάγιο χαφ, μπακ-χαφ (για το λήμμα χαφ). Πρόκειται για αυθεντικά παραδείγματα, που μπορούν να αντληθούν από corpus σε έντυπη ή ηλεκτρονική μορφή, καθώς και από το διαδίκτυο. Από αυτά, το ΛΚΝ παραθέτει στο λήμμα μπακ τα αριστερό / δεξιό μπακ, σημειώνει όμως και το μεσαίο μπακ, που δεν λέγεται συνήθως –η συνηθέστερη σύμφραση είναι κεντρικό μπακ. Το ίδιο λεξικό στο λήμμα χαφ καταγράφει εύστοχα τα δεξιό / αριστερό χαφ. Το ΛΝΕΓ στο λήμμα μπακ δίνει το μόνο πλάγιος μπακ, ενώ στο λήμμα χαφ δεν καταγράφει παράδειγμα χρήσης.

Τέλος, είναι λεξικογραφικά σωστό να υπάρχουν ως λήμματα σε ένα λεξικό όλες οι λέξεις που χρησιμοποιούνται στο πλαίσιο ενός παραδείγματος χρήσης μιας λέξης ή φράσης (και ενός ορισμού σημασίας, βέβαια). Είναι λάθος να περιλαμβάνεται σε ένα λεξικογραφικό παράδειγμα μια λέξη που παραμένει ανερμήνευτη στο ίδιο λεξικό, εφόσον το παράδειγμα αυτό αποσκοπεί στο να φωτίσει τη σημασία μιας λέξης ή φράσης. Ένα τέτοιο παράδειγμα εντοπίζεται στο λήμμα νοκ-άουτ του ΛΝΕΓ, ειδικότερα στην πρώτη σημασία, που αφορά την πυγμαχία: τον έβγαλε νοκ άουτ μ' ένα δεξί ντιρέκτ. Δεν περιλαμβάνεται, όμως, στο λημματολόγιο του συγκεκριμένου λεξικού το ντιρέκτ.

5. Συμπεράσματα
Από την έρευνα της αθλητικής ορολογίας στα νεοελληνικά λεξικά διαπιστώνουμε ότι τα σχετικά λήμματα εμφανίζουν ορισμένες αδυναμίες, κυρίως με την έννοια ότι ομοειδή ζητήματα έχουν αντιμετωπιστεί με διαφορετικούς τρόπους. Με τους όρους αυτούς, ο λεξικογράφος θα πρέπει να επιμείνει στην περιγραφή της γλωσσικής πραγματικότητας, όποια και αν είναι αυτή, κάνοντας χρήση σύγχρονων λεξικογραφικών εργαλείων, όπως είναι τα ηλεκτρονικά σώματα κειμένων ή, όταν αυτά δεν είναι διαθέσιμα, οι διαδικτυακές μηχανές αναζήτησης. Όπως και σε άλλα θέματα, έτσι και στην αθλητική ορολογία το λεξικό θα πρέπει να αποτυπώνει όσο το δυνατόν πιο πιστά τη γλωσσική πραγματικότητα. Παράλληλα, ο συντονιστής του λεξικού είναι αναγκαίο να συνεργάζεται με ειδικούς στον χώρο του αθλητισμού ή έστω με λεξικογράφους που διαθέτουν ικανοποιητικές γνώσεις στον τομέα αυτό, ώστε να εξασφαλίζεται η απαραίτητη συνοχή στην επιλογή των όρων που θα συμπεριληφθούν στο λημματολόγιο του λεξικού, αλλά και η ορθότητα των πληροφοριών που παρέχονται.

(1) Η μη απόδοση των φθόγγων [i] και [o] με τα απλούστερα δυνατά ι και ο δεν περιορίζεται στους αθλητικούς όρους. Για παράδειγμα η μπίρα, που προέρχεται από το βενετικό bira ή το ιταλικό birra και ανάγεται στο γερμανικό Bier, πολύ συχνά γράφεται στα Ελληνικά μπύρα.

(2) Το ΝΕΛ στο λήμμα ταμπλό δεν καταγράφει σημασία ή υποσημασία που να αφορά το μπάσκετ.

(3) Αξιοσημείωτη είναι και μία ακόμη περίπτωση μη απλοποιημένης γραφής αθλητικού όρου. Το λίμπερο εμφανίζεται στο διαδίκτυο, αν και λιγότερο συχνά, και ως λύμπερο. Είναι πιθανόν εδώ να έχει ασκήσει κάποια επίδραση η συνηθέστερη γραφή ιταλογενών επωνύμων όπως Λυμπέρης, Λυμπερόπουλος κ.ά. (έναντι της λιγότερο συχνής Λιμπέρης, Λιμπερόπουλος κ.ά.), τα οποία συνδέονται ετυμολογικά με τολίμπερο.

(4) Για την ακρίβεια, λίμπερο υπάρχει και στο βόλεϊ, καθώς και στο χόκεϊ επί πάγου, με ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, αλλά είναι αμφίβολο αν σε ένα γενικό λεξικό πρέπει να δίνονται τόσο εξειδικευμένες πληροφορίες.

(5) Ομοίως, το δοκάρι, η εστία και το κόρνερ δεν αφορούν μόνο το ποδόσφαιρο, αλλά λ.χ. και το πόλο. Και το ΛΚΝ και το ΛΝΕΓ στα αντίστοιχα λήμματα περιορίζουν το δοκάρι, την εστία και το κόρνερ στο ποδόσφαιρο. Το ίδιο έχει γίνει στο ΛΚΝ, στα λήμματα γκολ και τέρμα, καθώς και στο ΛΝΕΓ, στο λήμμα γκολπόστ.

Διάφορα αθλήματα αφορούν και οι παρακάτω αθλητικοί όροι: τάιμ άουτ και κλέψιμο. Από έρευνα στα λεξικά διαπιστώθηκαν γι' αυτούς τα εξής:

Το ΛΚΝ κακώς περιορίζει το τάιμ άουτ στο μπάσκετ και το βόλεϊ (υπάρχει τάιμ άουτ π.χ. και στο πόλο), ενώ το ΛΝΕΓ στο ίδιο λήμμα σωστά προσθέτει το λ.χ. -γράφει μεταξύ άλλων: «λ.χ. μπάσκετ, βόλεϊ».

Το ΛΝΕΓ στο λήμμα κλέψιμο κάνει λόγο για ποδόσφαιρο και μπάσκετ, ενώ προσθέτει εύστοχα το κ.λπ. -γράφει μεταξύ άλλων: «στο ποδόσφαιρο, στο μπάσκετ κ.λπ.». Υπάρχει κλέψιμο π.χ. και στο χάντμπολ.

Αλλά και τα βαζέλας / βάζελος και γαύρος, που απαντούν στην αργκό των οπαδών και δηλώνουν τον οπαδό του Παναθηναϊκού και του Ολυμπιακού αντίστοιχα, δεν αφορούν μόνο το ποδόσφαιρο. Το ΛΝΕΓ, το μόνο λεξικό που τα καταγράφει, τα εντάσσει στην ποδοσφαιρική αργκό. Ας σημειωθεί επ' ευκαιρία ότι το βάζελος λέγεται πλέον συνηθέστερα από το βαζέλας, γι' αυτό είναι σωστό να σημειωθεί πρώτο. Στο ΛΝΕΓ πρωτεύουσα θέση έχει το βαζέλας και δευτερεύουσα το βάζελος.

Τέλος, η φράση η εσχάτη των ποινών με τη σημασία του πέναλτι δεν χρησιμοποιείται μόνο στο ποδόσφαιρο, αλλά σε κάθε άθλημα όπου υπάρχει πέναλτι, π.χ. και στο χάντμπολ. Το ΛΚΝ στο λήμμα ποινή και το ΛΝΕΓ στο λήμμα έσχατος, όμως, αντιμετωπίζουν τη συγκεκριμένη φράση σαν να είναι αποκλειστικά ποδοσφαιρικός όρος.

(6) Ως προς τους ελληνογενείς αθλητικούς όρους, το ΝΕΛ καταγράφει τα καλαθόσφαιρα/καλαθοσφαίριση, πετόσφαιρα, αντισφαίριση, υδατόσφαιρα, καθώς και το οπισθοφύλακας, χωρίς υφολογικούς χαρακτηρισμούς.

(7) Αφύσικο -και γι' αυτό μάλλον επινοημένο- παράδειγμα είναι λ.χ. το εξής: Tα φοβερά καρφώματα του επιθετικού παίχτη […] εντυπωσίασαν (ΛΚΝ, λήμμα κάρφωμα). Το παράδειγμα αυτό προφανώς αφορά το ποδόσφαιρο, όπου υπάρχει σαφής διάκριση επιθετικών και αμυντικών παικτών –και όχι απλώς επιτιθεμένων και αμυνομένων. Προκειμένου για το άθλημα αυτό, όμως, δεν είναι δυνατόν να ειπωθεί σε αυθόρμητη εκφορά λόγου τα καρφώματα του επιθετικού παίχτη.

Παρόμοια σχόλια μπορούν να γίνουν και για το παράδειγμα Άρχισε το νέο ποδοσφαιρικό πρωτάθλημα· οι ομάδες εξορμούν για την κατάκτηση του τίτλου (ΛΚΝ, λήμμα εξορμώ). Δεν λέγεται αυτό στο ποδόσφαιρο. Και μάλιστα μπορεί κανείς να βεβαιωθεί ότι πρόκειται για αφύσικο παράδειγμα, αν σκεφτεί ότι ελάχιστες ομάδες είναι τόσο ισχυρές, ώστε να έχουν πιθανότητες να κατακτήσουν ένα πρωτάθλημα. Άρα, δεν είναι δυνατόν να ειπωθεί μετά την έναρξη του πρωταθλήματος ότι οι ομάδες (έτσι γενικά και αόριστα, σαν να πρόκειται για το σύνολο των ομάδων) εξορμούν για την κατάκτηση του τίτλου.

Άλλα παραδείγματα που φαίνονται αφύσικα-μη αυθεντικά είναι τα εξής: Ο αγώνας μπάσκετ πάει στην παράτα (= παράταση, σε λαϊκό ύφος) (ΛΝΕΓ, λήμμα παράτα2). Ξενίζει εδώ η συνύπαρξη των υφολογικά αταίριαστων μεταξύ τους αγώνας μπάσκετ και παράτα. Επίσης: Έστειλε την μπάλα στο κέντρο του γηπέδου με ψηλοκρεμαστό σουτ (ΛΚΝ, λήμμα ψηλοκρεμαστός). Ένας παίκτης στέλνει την μπάλα στο κέντρο του γηπέδου με μπαλιά, όχι με σουτ.

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ ΚΑΙ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
[1] Ανδρουλάκης Γ., «Αθλητική ορολογία και ελληνική γλώσσα: δανεισμός, συγκρίσεις με άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες, προβλήματα, προτάσεις», στο Ελληνική Γλώσσα και Ορολογία – Ανακοινώσεις 1ου Συνεδρίου, Αθήνα, ΕΛΕΤΟ, 1997, 337, 337-347.

[2] Kριαράς Ε. 1995: Νέο ελληνικό λεξικό. Λεξικό της σύγχρονης ελληνικής δημοτικής γλώσσας (Αθήνα:Εκδοτική Αθηνών).

[3] Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών / Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη 1998: Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (Θεσσαλονίκη:Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης).

[4] Μπαμπινιώτης Γ. 2008: Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας. Με σχόλια για τη σωστή χρήση των λέξεων (Αθήνα:Κέντρο Λεξικολογίας - α΄έκδοση: 1998, β΄ έκδοση: 2002).

[5] Τράπαλης Γ. 2003: «Πρακτικά προβλήματα νεοελληνικής λεξικογραφίας», Παλίμψηστον 173, 173-198.

[6] Ιορδανίδου Ά. 2004: «Η ορολογία στα λεξικά γενικής γλώσσας», στο Κατσογιάννου, Μ. & Ευθυμίου Ε. (επιμ.): Ελληνική ορολογία: έρευνα και εφαρμογές (Αθήνα:Καστανιώτης), 232 , 221-242.

[7] Κριαράς Ε. 1992: Η γλώσσα μας. Παρελθόν και παρόν (Θεσσαλονίκη).

[8] Καλιόρης Γ. 1998: «Το λεξικό Μπαμπινιώτη», Νέα Εστία 1079, 1056-1082.

[9] ΛΚΝ, Εισαγωγή, ιθ΄.

[10] Mackridge P. 2001: «Review of Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας [ΛΝΕΓ] & Λεξικό της Kοινής Νεοελληνικής [ΛΚΝ]», Journal of Greek Linguistics 258, 254-259.

[11] Bergenholts, H. & Tarp, S. 1995: Manual of Specialized Lexicography (John Benjamins).

[12] Jackson H. 2002: Lexicography. An introduction (Routledge).

[13] Landau S. 1989 [2001²]: Dictionaries. The art and craft of lexicography (Cambridge:Cambridge University Press).

[14] Οικονομίδης Α., Λεξικό αγγλοελληνικό ποδοσφαιρικών όρων, υπό έκδοση.

πρόχειρες και περιθωριακές σημειώσεις σε λήμματα

2011-07-30T20:00:00.007+03:00

Στην ανακοίνωση αυτή θα σχολιάσω μερικά λήμματα του υπό έκδοση νεοελληνικού λεξικού της Ακαδημίας Αθηνών που έχουν δημοσιευθεί σε ιστοσελίδα του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων (δες τα λήμματα και εδώ).

Στις σελίδες 1280-1282 του παραπάνω άρθρου δημοσιεύονται τα λήμματα αβγό, ιστορία, αγροχημεία, αιμοδοτώ, αλάτωση, ανακτήσιμος, αντιγηραντικός, αστακομακαρονάδα.

1) Ο ορισμός της πρώτης σημασίας της λέξης-λήμματος αβγό είναι ο ακόλουθος: «το ωοειδές αναπαραγωγικό σώμα με σκληρό και λεπτό περίβλημα (κέλυφος / τσόφλι) που γεννά η κότα, το περιεχόμενο του οποίου (κρόκος ή λέκιθος στο κέντρο και ασπράδι ή λεύκωμα στην περιφέρεια), χρησιμοποιείται ευρύτατα ως τροφή του ανθρώπου». Προτάσσεται δηλ. η σημασία του περιεχομένου ενός αβγού, δηλ. του αβγού ως τροφής του ανθρώπου.

Στον ορισμό γράφεται «που γεννά η κότα», δηλ. έχει γίνει λόγος μόνο για την κότα και όχι για άλλο ζώο. Ωστόσο, το τελευταίο παράδειγμα για το αβγό στην πρώτη σημασία είναι το εξής: Του αρέσουν ασυνήθιστα φαγητά, όπως ~ά αχινού / ορτυκιού / πάπιας / στρουθοκαμήλου / χήνας. Ο αναγνώστης του λήμματος θα πρέπει να φτάσει στο τελευταίο παράδειγμα χρήσης της λέξης στην πρώτη της σημασία, για να διαβάσει ότι τελικά αβγά δεν γεννάει μόνο η κότα. Η διπλή κάθετη γραμμή που προηγείται δεν πληροφορεί με σαφήνεια ότι εδώ η σημασία επεκτείνεται -άλλωστε, δεν είναι η μοναδική διπλή γραμμή, έχουν προηγηθεί άλλες πέντε. Είναι προφανές ότι το παράδειγμα αυτό δεν ταιριάζει με τη σημασία. Θα πρέπει να τροποποιηθεί η διατύπωση του ορισμού της πρώτης σημασίας, ώστε να μη γίνεται λόγος μόνο για την κότα. Το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη (δικά μου τα έντονα γράμματα) σημειώνει «και συνήθ. το αυγό της κότας που είναι μια από τις κυριότερες τροφές του ανθρώπου», ενώ το λεξικό Μπαμπινιώτη γράφει «και κυρ. της κότας».

2) Ένα από τα συναπτικά παραδείγματα χρήσης της λέξης-λήμματος αβγό στην πρώτη σημασία είναι το αβγά ημέρας, που καταγράφεται με επιτόπου ερμηνεία «νωπά, φρέσκα». Η σύναψη αυτή δεν σημαίνει απλώς «φρέσκα (ή νωπά) αβγά», αλλά «πολύ φρέσκα αβγά» («ολόφρεσκα αβγά»). Για την ακρίβεια, αβγά ημέρας είναι αβγά γεννημένα την ίδια μέρα που τα προμηθεύεται κάποιος. Και πάντως, δεν αρκεί να γράψει κανείς αβγά ημέρας «νωπά, φρέσκα αβγά».

3) Το προτασιακό παράδειγμα Καθαρίζουμε τα βρασμένα αβγά ερμηνεύεται επιτόπου ως «τα ξεφλουδίζουμε, αφαιρούμε το τσόφλι τους». Ωστόσο, το «αφαιρούμε το τσόφλι τους» είναι αρκετό. Το τα ξεφλουδίζουμε δεν λέγεται συνήθως για αβγά. Ξεφλουδίζουμε λ.χ. μήλα, αχλάδια, σύκα, μπανάνες και γενικά οτιδήποτε έχει φλούδα. Το αβγό έχει τσόφλι, όχι φλούδα...

4) Το παράδειγμα-σύναψη διακοσμητικά αβγά με την πληροφορία ότι αυτά υπάρχουν «σε διάφορα χρώματα και σχέδια» καταγράφεται στην πρώτη σημασία του αβγό: «το ωοειδές αναπαραγωγικό σώμα [...] που γεννά η κότα, το περιεχόμενο του οποίου [...] χρησιμοποιείται ευρύτατα ως τροφή του ανθρώπου». Η τρίτη σημασία της λημματογραφούμενης λέξης είναι «ομοίωμα αβγού», με δύο παραδείγματα-συνάψεις: ξύλινο αβγό και σοκολατένιο αβγό. Από το λήμμα αβγό του νεοελληνικού λεξικού της Ακαδημίας δίνεται η εσφαλμένη εντύπωση ότι τα διακοσμητικά αβγά είναι μόνο αβγά γεννημένα από κότα τα οποία έχουν διακοσμηθεί. Ωστόσο, υπάρχουν και «ψεύτικα» διακοσμητικά αβγά, για τα οποία δεν γίνεται λόγος. Γι' αυτά τα διακοσμητικά αβγά, που δεν έχουν γεννηθεί από κότα αλλά αποτελούν δημιουργήματα ανθρώπου, θα έπρεπε να γίνει λόγος στην τρίτη σημασία, «ομοίωμα αβγού».

Αυτό το θέμα μπορεί να αντιμετωπιστεί από λεξικογραφική άποψη, αλλά σκόπιμα δεν θα επεκταθώ. Πάντως, το μόνο βέβαιο είναι ότι το λήμμα δεν μπορεί να μείνει έτσι ως προς αυτό το σημείο. Δεν είναι δυνατόν δηλ. η σύναψη διακοσμητικά αβγά να μην έχει καμία σχέση με τη σημασία «ομοίωμα αβγού» και να συνδέεται μόνο με τη σημασία του αβγού ως τροφής του ανθρώπου.

5) Στο πεδίο των παραδειγμάτων της πρώτης σημασίας καταγράφεται και το εξής: (ΖΑΧΑΡΟΠΛ.) Χτυπήστε χωριστά τα ασπράδια σε μαρέγκα (από συνταγή κέικ). Εδώ λείπει η ίδια η λέξη-λήμμα! Προφανώς, το παράδειγμα είναι Χτυπήστε χωριστά τα ασπράδια των αβγών [...]. Και όμως, μια προσεκτική ανάγνωση του λήμματος θα απέτρεπε το κακό. Έχει γίνει επιμέλεια;

6) Αμέσως μετά καταγράφεται το παράδειγμα-σύναψη Χτυπητήρι ~ών. Τα δύο τελευταία παραδείγματα δίνονται ως εξής:

|| (ΖΑΧΑΡΟΠΛ.) Χτυπήστε χωριστά τα ασπράδια σε μαρέγκα (από συνταγή κέικ). Χτυπητήρι ~ών.||

Ωστόσο, τα παραδείγματα αυτά είναι γραμμένα με τρόπο που δίνει την εσφαλμένη εντύπωση ότι το χτυπητήρι αβγών αφορά μόνο τη ζαχαροπλαστική. Με απλή αναζήτηση στο google, μπορεί κανείς να διαπιστώσει ότι το χτυπητήρι αβγών χρησιμοποιείται και στη μαγειρική. Επομένως, γιατί το εν λόγω παράδειγμα μαζί με το αμέσως προηγούμενο, που αφορά όντως τη ζαχαροπλαστική, καταγράφονται σε ξεχωριστό υποπεδίο; Γιατί το χτυπητήρι αβγών να μη σημειωθεί παραπάνω, κοντά στο παράδειγμα που κάνει λόγο για αβγά μάτια; Θέμα μόνο ζαχαροπλαστικής είναι;

7) Παρακάτω σημειώνονται τα παραδείγματα: Πασχαλιάτικα / πασχαλινά ~ά (= κόκκινα ~). Τσούγκρισαν ~ά (ενν. κόκκινα) και αντάλλαξαν ευχές. Βαφές ~ών. Διακοσμητικά ~ά (: σε διάφορα χρώματα και σχέδια). Πρώτα από όλα, είναι αμφίβολο αν χρειάζεται να καταγραφεί και το πασχαλιάτικα και το πασχαλινά, αλλά δεν θα σταθώ εκεί. Από τα παραδείγματα αυτά συμπεραίνεται ότι τα πασχαλινά αβγά είναι μόνο κόκκινα και ότι μόνο τα διακοσμητικά έχουν διάφορα χρώματα. Η αλήθεια φυσικά είναι ότι και τα πασχαλινά αβγά έχουν διάφορα χρώματα. Θα μπορούσε να δηλωθεί ότι είναι κυρίως ή συνήθως κόκκινα.

8 ) Ο ορισμός της δεύτερης σημασίας της λέξης-λήμματος αβγό είναι ο εξής:

«το ωοειδές ή σφαιρικό σώμα που συνήθ. γεννά το θηλυκό κυρ. των πτηνών, των ερπετών, των αμφίβιων, των ψαριών και των εντόμων, το οποίο έχει παρόμοια δομή με αυτό της κότας και όταν έχει γίνει γονιμοποίηση χρησιμοποιείται ως χώρος για την ανάπτυξη του εμβρύου».

Πρόκειται για πολύ κακό κείμενο. Δεν γίνεται αμέσως κατανοητό τι γεννάει τι. Προφανώς, το ωοειδές ή σφαιρικό σώμα γεννιέται από το θηλυκό κυρ. των πτηνών κτλ., αλλά η διατύπωση καθιστά το κείμενο δυσνόητο. Τα το οποίο («το οποίο έχει παρόμοια δομή» κτλ.) και αυτό («με αυτό της κότας») δεν λειτουργούν καλά. Δεν λειτουργεί καλά στο κείμενο η λεγόμενη αναφορά, όπως λέγαμε στην κειμενογλωσσολογία. Ασυγκρίτως καλύτεροι είναι οι αντίστοιχοι ορισμοί στο λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη και το λεξικό Μπαμπινιώτη.

9) Το σύμπλοκο (σαν) το αβγό του Κολόμβου ερμηνεύεται ως «η απροσδόκητα απλή λύση ενός προβλήματος που αρχικά φαινόταν πολύπλοκο». Η παρουσία του σαν εδώ κάνει αυτά τα δύο, κεφαλή και ορισμό σημασίας, να μην αντιστοιχούν μεταξύ τους.

Επίσης, σε παρένθεση δίνεται η εξής πληροφορία: Αποδίδεται στον Κολόμβο ο οποίος έστησε ένα αβγό όρθιο, σπάζοντας ελαφρά τη βάση του. Μετά το στον Κολόμβο, χρειάζεται να τεθεί κόμμα (παραπέμπω στη γνωστή διάκριση περιοριστικών και μη περιοριστικών αναφορικών προτάσεων, δεν θα επεκταθώ).

Στην ετυμολογία του σύμπλοκου δίνεται και το αντίστοιχο γερμανικό με τη συντομογραφία γερμαν.· ωστόσο, στην ετυμολογία του αβγό, κάτω-κάτω, καταγράφεται και η αντίστοιχη γερμανική λέξη με τη συντομογραφία γερμ. (τελικά γερμαν. ή γερμ.; )

10) Η φράση αβγά σου καθαρίζουν; εξηγείται ως εξής: «σε κάποιον που γελάει χωρίς λόγο». Η φράση αυτή δεν απευθύνεται μόνο σε κάποιον που γελάει χωρίς λόγο, αλλά και σε κάποιον που γελάει πολύ.

Επίσης, το παράδειγμα τι γελάς; αυγά σου καθαρίζουν; είναι πανομοιότυπο με του λεξικού του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη. Θα έπρεπε είτε να τροποποιηθεί είτε να συμπληρωθεί με κάτι παρεμφερές.

11) Ακολουθεί μια φράση που καταγράφεται έτσι:

ακόμη δε βγήκε από το αβγό (και) ... & (σπανιότ.) δεν έσκασε (συνήθ. μειωτ.) : (για άτομο νεαρής ηλικίας ή άπειρο σε κάποιο τομέα) ενώ δεν έχει εμπειρία: ~ ~ και νομίζει ότι τα ξέρει όλα.

Το δεν έσκασε είναι ασαφές. Πρέπει να διαβαστεί ακόμη δεν έσκασε από το αβγό του; Όπως είναι γραμμένο, δεν διαβάζεται απρόσκοπτα με αυτόν τον τρόπο.

Έπειτα, είναι συνήθως μειωτικό και όχι απλώς μειωτικό;

Ακόμη, δεν είναι «για άτομο νεαρής ηλικίας ή άπειρο σε κάποιο τομέα». Προς τι η διάζευξη; Η φράση αυτή χρησιμοποιείται μόνο για νεαρούς (και άπειρους). Αν ένας ογδοντάχρονος φιλόλογος ανακατευτεί με τα μαθηματικά, θα πούμε ότι ακόμη δεν βγήκε από το αβγό του;

Επίσης, το «ενώ δεν έχει εμπειρία» επαναλαμβάνει αυτό που σημειώνεται μέσα στην παρένθεση, δηλ. το «για άτομο [...] άπειρο σε κάποιο τομέα». Περιττό να γράφουμε τα ίδια πράγματα δύο φορές.

Το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη και το λεξικό Μπαμπινιώτη και στην προκειμένη περίπτωση δίνουν πολύ καλύτερους ορισμούς.

12) Έπεται η εξής φράση:

μη βάζεις όλα τα αβγά στο ίδιο καλάθι : φρόντισε να έχεις εναλλακτικές επιλογές: Μη βάζετε ~ ~ (: παραίνεση προς επενδυτές).

Η «παραίνεση προς τους επενδυτές» δικαιολογεί αυτό το παράδειγμα χρήσης της συγκεκριμένης φράσης; Έβαλα το μη βάζετε όλα τα αβγά / αυγά στο ίδιο καλάθι στο google: όχι πολλά τα αποτελέσματα. Είναι τόσο σημαντικό; Δεν μπορούσε να επιλεγεί άλλο παράδειγμα, όπου η φράση μη βάζεις όλα τα αβγά στο ίδιο καλάθι να χρησιμοποιείται με τη σημασία «φρόντισε να έχεις εναλλακτικές επιλογές»;

Και έπειτα, η «παραίνεση προς τους επενδυτές» είναι κάτι ασαφές. Τι ακριβώς σημαίνει;

13) Ακολουθεί η φράση παίρνω κάποιον με τ' αβγά.

Η σημασία της έχει οριστεί ως ακολούθως: «ρίχνω αβγά σε κάποιον εκφράζοντας δυσαρέσκεια και (συνήθ.) κατ' επέκτ. αποδοκιμάζω κάποιον έντονα με λόγια». Η ρίψη αβγών αποτελεί εκδήλωση (έντονης) αποδοκιμασίας ή κάτι τέτοιο -και πάντως όχι έκφραση απλής δυσαρέσκειας. Και στις δύο περιπτώσεις πρόκειται για (έντονη) αποδοκιμασία ή κάτι παρεμφερές. Δεν έχουμε να κάνουμε με απλή δυσαρέσκεια στη μία περίπτωση (όταν ρίχνουμε αβγά) και με έντονη αποδοκιμασία στην άλλη (όταν εκφραζόμαστε «με λόγια»). Άλλωστε, στην πρώτη σημασία του λήμματος αβγό έχει καταγραφεί το παράδειγμα Διαδηλωτές πέταξαν αβγά και γιαούρτια και έχει δοθεί αμέσως μετά η εξής πληροφορία (δικά μου τα έντονα γράμματα): «ως ένδειξη έντονης αποδοκιμασίας».

Στη φράση παίρνω κάποιον με τ' αβγά ως συνώνυμες δίνονται οι ακόλουθες φράσεις:

ΣΥΝ. παίρνω κάποιον με τις λεμονόκουπες / ντομάτες / πέτρες, παίρνω κάποιον με τις πέτρες

Δηλ. το παίρνω κάποιον με τις πέτρες είναι γραμμένο δύο φορές. Αναρωτιέμαι αν έχει γίνει επιμέλεια λημμάτων -και μάλιστα λημμάτων που πρόκειται να δημοσιευθούν στα πρακτικά διεθνούς γλωσσολογικού συνεδρίου!

14) Άλλη φράση:

πάρε / πιάσε τʹ αβγό και κούρευʹ το (προφ.) : μάταιος, χαμένος κόπος.

Αν δεχτούμε ότι αυτή είναι γενικά η σημασία, πρέπει να γραφεί είτε «είναι μάταιος, χαμένος κόπος» είτε «για μάταιο, χαμένο κόπο».

15) Και άλλη φράση:

σαν αβγό : που έχει σχήμα ή χαρακτηριστικά αβγού: καρούμπαλο ~ ~ .|| Φαλακρός ~ ~.|| (για νίκη στο ποδόσφαιρο) ~ ~ τους καθαρίσαμε στο παιχνίδι.

Θα σταθώ στο τελευταίο παράδειγμα. Εδώ προφανώς δεν έχουμε να κάνουμε με το σαν αβγό, αλλά με το καθαρίζω κάποιον σαν αβγό. Αναρωτιέμαι αν έχει ικανή χρήση, ώστε να καταγραφεί σε ένα γενικό λεξικό. Φυσικά, το αν εγώ δεν το χρησιμοποιώ δεν λέει τίποτα.

Πάντως, το Σαν αβγό τους καθαρίσαμε στο παιχνίδι χρειάζεται ερμηνεία. Τι σημαίνει; Δεν μπορεί να τεθεί μαζί με τα άλλα, τα προηγούμενα, για τα οποία ισχύει το «που έχει σχήμα ή χαρακτηριστικά αβγού».

Και βέβαια, το Τους καθαρίσαμε σαν αβγό δεν δηλώνει απλώς νίκη, αλλά κάτι παραπάνω, ίσως συντριπτική νίκη. Και φυσικά, δεν πρόκειται για νίκη ειδικά στο ποδόσφαιρο, αλλά και σε άλλα αθλήματα, όπως το μπάσκετ.

16) Ακολουθεί η εξής φράση:

σιγά τα αβγά & (λόγ.) σιγά τα ωά : (για πρόσωπο ή κατάσταση) δεν έχει καμιά σημασία ή αξία. ΣΥΝ. σιγά τον πολυέλαιο, σιγά / σπουδαία τα λάχανα

Το σιγά τα αβγά -και ακόμη περισσότερο το σιγά τα ωά- δεν χρειάζεται υφολογικό χαρακτηρισμό; Δεν είναι ειρωνικό; Και το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη και το λεξικό Μπαμπινιώτη χαρακτηρίζουν -και σωστά- ειρωνικό το σιγά τ' αυγά / τα ωά.

Ο χαρακτηρισμός του σιγά τα ωά ως λογίου είναι άστοχος. Λόγιο είναι μόνο το ωά. Ο υφολογικός χαρακτηρισμός δηλ. προσιδιάζει μόνο σε αυτό και όχι σε όλη τη φράση. Βέβαια, ο συντάκτης του λήμματος εννοεί ότι λόγιο είναι μόνο το ωά, αυτό όμως δεν φαίνεται. Η συγκεκριμένη πληροφορία δεν παρέχεται με τρόπο σαφή και κατανοητό. Διαβάζοντας ο αναγνώστης του σχολιαζόμενου λεξικού σιγά τα αβγά & (λόγ.) σιγά τα ωά, μπορεί να σχηματίσει την εσφαλμένη εντύπωση ότι η έκφραση σιγά τα ωά θεωρείται λόγια, πράγμα που είναι και αστείο. Δεν χρειάζεται καν να χαρακτηριστεί λόγιο το ωά εδώ. Αρκεί να καταγραφεί ο υφολογικός αυτός χαρακτηρισμός στο λήμμα ωό(ν) και ειδικότερα στη σημασία του αβγού -βλέπε π.χ. το λήμμα ωό του λεξικού της Θεσσαλονίκης.

Και γενικά το θέμα του υφολογικού χαρακτηρισμού του σιγά τα αβγά / σιγά τα ωά αντιμετωπίζεται ανεπαρκώς από το κρινόμενο λεξικό. Όπως προαναφέραμε, παραλείπεται μια πολύ σημαντική πληροφορία, η οποία δίνεται από το λεξικό Μπαμπινιώτη και το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη, ότι δηλ. η χρήση του σιγά τα αβγά / σιγά τα ωά είναι ειρωνική. Επιπλέον, η απαραίτητη αυτή πληροφορία θα μπορούσε να συμπληρωθεί με μία ακόμη, που προϋποθέτει λεπτή διάκριση μεταξύ του σιγά τα αβγά και σιγά τα ωά ως προς τον βαθμό της ειρωνείας: συγκεκριμένα, το δεύτερο είναι ακόμη πιο ειρωνικό από το πρώτο, επειδή περιλαμβάνει το λόγιο ωά, έναντι του αβγά. Το σιγά τα ωά λοιπόν θα μπορούσε με κάποιον τρόπο να δηλωθεί ως ειρωνικότερο από το σιγά τα αβγά. Μια τέτοια πληροφορία θα συμπλήρωνε την εύστοχη, καταγεγραμμένη πληροφορία των δύο άλλων, ήδη εκδεδομένων λεξικών για τον ειρωνικό χαρακτήρα των δύο συζητούμενων εκφράσεων και θα βελτίωνε το λήμμα αβγό ως προς αυτό το σημείο. Τελικά, στο προδημοσιευμένο λήμμα αβγό του υπό έκδοση νεοελληνικού λεξικού της Ακαδημίας Αθηνών δεν παρατίθεται καν ο χαρακτηρισμός ειρωνικό για τις εν λόγω δύο φράσεις, ενώ ουσιαστικά χαρακτηρίζεται λόγιο όλο το σιγά τα ωά, πράγμα εσφαλμένο και αστείο.

Η σημασία του σιγά τα αβγά δεν είναι απλώς «δεν έχει καμιά σημασία ή αξία». Το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη γράφει εύστοχα (δικά μου τα έντονα γράμματα) «για να μετριάσουμε την υπερβολή σε κτ. που ακούμε», ενώ το λεξικό Μπαμπινιώτη «για να υποβαθμιστεί η αξία μιας υπόθεσης ή ενός προσώπου». Δεν πρόκειται βέβαια μόνο για υπόθεση ή πρόσωπο, πάντως σωστά γίνεται λόγος στα δύο άλλα λεξικά είτε για υποβάθμιση της αξίας είτε για μετριασμό της υπερβολής.

Πριν από τον ορισμό του σιγά τα αβγά / σιγά τα ωά στο νεοελληνικό λεξικό της Ακαδημίας, διαβάζουμε: για πρόσωπο ή κατάσταση. Όντως χρησιμοποιείται μόνο για πρόσωπο ή κατάσταση; Δεν λέγεται π.χ. για πράγμα (δηλ. αντικείμενο), υπόθεση κ.ά.; Το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη σημειώνει και πάλι σωστά κάτι γενικότερο, που δεν περιορίζεται σε πρόσωπο ή κατάσταση (δικά μου τα έντονα γράμματα): «για να μετριάσουμε την υπερβολή σε κτ. που ακούμε». Σε κάτι ή σε κάτι που ακούμε είναι μια γενική διατύπωση. Δεν πρόκειται μόνο για πρόσωπο ή κατάσταση.

17) Καταγράφεται και η φράση πάρε / πιάσε τʹ αβγό και κούρευʹ το. Αναρωτιέμαι γιατί πιάσε τ' αβγό, αλλά προηγουμένως σιγά τα αβγά. Πότε γίνεται έκθλιψη και πότε όχι; Γιατί να μην είναι γραμμένο σιγά τ' αβγά; Δεν θα ασχοληθώ με άλλες παρεμφερείς περιπτώσεις, όπως πάρε [χωρίς έκθλιψη] τ' αβγό και κούρευ' το, γιατί μάλλον αυτά είναι ψιλά γράμματα για τον συντονιστή του εν λόγω λεξικού.

18) Άλλη φράση:

δε(ν) γίνεται ομελέτα αν δε(ν) σπάσεις αβγά / χωρίς να σπάσουν αβγά

Ώστε δε(ν), με το ν σε παρένθεση; Αλλά τότε γιατί προηγουμένως γράφτηκε ακόμη δε βγήκε από το αβγό και όχι ακόμη δε(ν) βγήκε από το αβγό;

19) Και αυτό:

έχασε τα αβγά και τα καλάθια / τα πασχάλια : βρίσκεται σε πλήρη σύγχυση ή κατʹ επέκτ. Απέτυχε παταγωδώς: Τα έχει μπερδέψει μες στο μυαλό του, έχει χάσει ~ ~. || Η ομάδα ~ ~ στον αγώνα.

Στο απέτυχε, αμέσως μετά το κατ' επέκτ., το αρχικό α έχει γίνει κεφαλαίο για τον προφανή λόγο ότι προηγείται τελεία και θεωρήθηκε αρχή πρότασης. Θα έπρεπε να διορθωθεί κατά την επιμέλεια του λήμματος. Δεν μπορεί να μείνει έτσι: κατʹ επέκτ. Απέτυχε παταγωδώς.

20) Στο λήμμα ιστορία και συγκεκριμένα στην τρίτη σημασία διαβάζουμε:

«επιστημονική παρουσίαση ενός ιστορικού συμβάντος ή μιας εξελικτικής πορείας», με τα εξής παραδείγματα: ~ της ελληνικής γλώσσας. ~ του νεότερου ελληνισμού.

Αν θεωρήσουμε ότι η ελληνική γλώσσα και ο νεότερος ελληνισμός αντιστοιχούν στην «εξελικτική πορεία», λείπει ένα παράδειγμα που να αντιστοιχεί στο «ιστορικό συμβάν».

21) Στο λήμμα ιστορία καταγράφεται η φράση:

ανήκει στην ιστορία / αποτελεί ιστορία 1. (μτφ.) (για πρόσ., γεγονός, κατάσταση) είναι ξεχασμένος, ξεπερασμένος: Το παιχνίδι / τουρνουά ~ ~. Ό,τι έγινε ~ ~. ΣΥΝ. αποτελεί παρελθόν / ανήκει στο παρελθόν 2. είναι μέρος του ιστορικού παρελθόντος: Κτίριο που ~ στην ~ της πόλης. ~ουν στην ~ του τόπου.

Μάλιστα. Δηλ. τι σημαίνει Το τουρνουά ανήκει στην ιστορία; Σύμφωνα με τον ορισμό που δίνεται αμέσως πριν, σημαίνει ότι είναι ξεχασμένο ή ξεπερασμένο! Προφανώς, η σωστή σημασία είναι αυτή που καταγράφεται ως συνώνυμη φράση του ανήκει στην ιστορία / αποτελεί ιστορία , δηλ. αποτελεί παρελθόν / ανήκει στο παρελθόν . Το τουρνουά ανήκει στην ιστορία σημαίνει ότι ανήκει στο παρελθόν και όχι βέβαια ότι είναι ξεχασμένο ή ξεπερασμένο! Πώς είναι δυνατόν μια φράση να σημαίνει «είναι ξεχασμένος, ξεπερασμένος» και να έχει ως συνώνυμη τη φράση αποτελεί παρελθόν / ανήκει στο παρελθόν; Κάτι δεν πάει καλά εδώ.

Πριν από τον ορισμό της πρώτης σημασίας σημειώνεται σε παρένθεση για πρόσ., γεγονός, κατάσταση. Για τη δεύτερη σημασία τι ισχύει; Γιατί δεν δίνονται πληροφορίες με παρόμοιο τρόπο και γι' αυτήν; Η φράση στη σημασία αυτή χρησιμοποιείται λ.χ. για πρόσωπο; Το δεύτερο παράδειγμα είναι ~ουν στην ~ του τόπου, δηλ. ανήκουν στην ιστορία του τόπου. Ποιοι; Πρόκειται για πρόσωπα; Ασαφές το παράδειγμα.

Στην πρώτη του σημασία το ανήκει στην ιστορία / αποτελεί ιστορία έχει ως συνώνυμο το αποτελεί παρελθόν / ανήκει στο παρελθόν. Γιατί αυτό το χιαστό σχήμα; Θα μπορούσε το αποτελεί να προηγείται του ανήκει ή το αντίστροφο και στις δύο περιπτώσεις.

Επίσης, η κυματοειδής γραμμή (~) δεν λειτουργεί καλά όχι μόνο εδώ, αλλά και σε πολλές άλλες περιπτώσεις. Το παράδειγμα Κτίριο που ~ στην ~ της πόλης έχει καταγραφεί στο ανήκει στην ιστορία / αποτελεί ιστορία. Η μορφή του παραδείγματος είναι χάλια. Τι αντικαθιστά η κυματοειδής γραμμή; Ό,τι τύχει; Το λήμμα ενός λεξικού είναι και αυτό ένα κείμενο και ως τέτοιο πρέπει να είναι φιλικό προς τον αναγνώστη, να διαβάζεται απρόσκοπτα, αν όχι ευχάριστα.

22) Στο λήμμα ιστορία καταγράφεται η εξής φράση:

γράφει / έγραψε ιστορία & (σπάν.) εποποιΐα / έπος (μτφ.) : για διάκριση σε κάτι μοναδικό και ανεπανάληπτο: Έγραψε ~ στην οικονομική πολιτική / στον παγκόσμιο αθλητισμό. Προσωπικότητα διεθνούς ακτινοβολίας που με το έργο της ~ει ~. Η παράσταση θα γράψει ~. Έγραψε τη δική του εποποιία στην πολιτισμική ιστορία του κόσμου (ΣΥΝ. μεγαλούργησε). ΣΥΝ. άφησε εποχή

Η λέξη εποποιία είναι γραμμένη δύο φορές, την πρώτη με διαλυτικά πάνω-πάνω και τη δεύτερη χωρίς διαλυτικά στο τελευταίο παράδειγμα. Το σωστό είναι βέβαια εποποιία (χωρίς διαλυτικά). Παραπέμπω σε ό,τι έχω ήδη γράψει σχετικά με την επιμέλεια των λημμάτων. Το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη και το λεξικό Μπαμπινιώτη στο λήμμα εποποιία γράφουν βεβαίως εποποιία (χωρίς διαλυτικά).

Επ' ευκαιρία, ας σημειωθεί ότι το σωστό είναι της Πρωίας (χωρίς διαλυτικά) και όχι της Πρωΐας, όπως κακώς είναι γραμμένο στη σελίδα 1264 του άρθρου. Φυσικά, και το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη και το λεξικό Μπαμπινιώτη στο λήμμα πρωία γράφουν σωστά πρωία (χωρίς διαλυτικά) -με διαλυτικά γράφουν μόνο τον ελληνιστικό ή (σύμφωνα με τον όρο που χρησιμοποιεί το λεξικό Μπαμπινιώτη) μεταγενέστερο τύπο πρωΐα στο πεδίο της ετυμολογικής πληροφορίας του λήμματος.

Σύμφωνα με το νεοελληνικό λεξικό της Ακαδημίας, η φράση γράφει / έγραψε ιστορία χρησιμοποιείται σπανιότερα και ως γράφει / έγραψε εποποιία. Γι' αυτόν τον λόγο στο τελευταίο παράδειγμα γίνεται χρήση της λέξης εποποιία αντί ιστορία. Θα μπορούσε όμως να παρατεθεί άλλο παράδειγμα, που να μην περιλαμβάνει και τη λέξη ιστορία. Έτσι μπερδεύεται ο αναγνώστης. Και εποποιία και ιστορία στο ίδιο παράδειγμα;

Μετά το τελευταίο παράδειγμα δίνεται ως συνώνυμο το μεγαλούργησε. Μόνο εκεί ταιριάζει ως συνώνυμο το μεγαλουργώ ή όπου το υποκείμενο είναι έμψυχο; (φυσικά, μετά το Η παράσταση θα γράψει ιστορία δεν θα έστεκε η πληροφορία ΣΥΝ. θα μεγαλουργήσει). Επομένως, γιατί να καταγραφεί ως ΣΥΝ τύπος του μεγαλουργώ μόνο μετά το τελευταίο παράδειγμα;

23) Ιδού η αμέσως επόμενη φράση:

η ιστορία επαναλαμβάνεται : για γεγονότα ή πράξεις που εμφανίζονται ξανά, συνήθως με μικρές παραλλαγές ή αποκλίσεις: Δυστυχώς / να λοιπόν που ~ ~: νέο διατροφικό σκάνδαλο με τις διοξίνες. Πβ. (Αυτό) το έργο το έχω / -ουμε (ξανα)δεί.

Εδώ γίνεται παραπομπή στη φράση (Αυτό) το έργο το έχω / -ουμε (ξανα)δεί. Αλλά γιατί το έχω / -ουμε; Γιατί η φράση έχει μορφή (Αυτό) το έργο το έχω / -ουμε (ξανα)δεί; Με αυτή τη λογική, η φράση έχω μπλεξίματα κτλ. (λήμμα ιστορία, σημασία 5) γιατί να μην καταγραφεί με τη μορφή έχω / έχουμε μπλεξίματα κτλ.; Αφού (Αυτό) το έργο το έχω / -ουμε (ξανα)δεί, γιατί όχι και έχω / έχουμε μπλεξίματα κτλ.; Φυσικά δεν εισηγούμαι κάτι τέτοιο, ίσα-ίσα. Θέλω απλώς να επισημάνω ότι τέτοια λήμματα θυμίζουν κάτι σπίτια φορτωμένα με πάρα πολλά έπιπλα, αταίριαστα μεταξύ τους και πάντως περισσότερα από το κανονικό, που είναι περιττά και κουράζουν το μάτι.

Το μάτι κουράζεται και από τις πολλές παρενθέσεις. Στη φράση (Αυτό) το έργο το έχω / -ουμε (ξανα)δεί, σαν να μην έφτανε το έχω / -ουμε , δίνεται και το αυτό σε παρένθεση και το ξανα σε παρένθεση. Το θέμα δεν είναι να φορτώνεις το κείμενό σου με ένα σωρό στοιχεία, αλλά να γράφεις κάτι όμορφο και περιποιημένο.

24) Στο λήμμα ιστορία καταγράφονται μεταξύ άλλων δύο σύμπλοκα: το τέλος της ιστορίας και χρονοντούλαπο της ιστορίας. Όπως έχει γραφεί το τέλος της ιστορίας, έτσι πρέπει να γραφεί και το χρονοντούλαπο της ιστορίας (με οριστικό άρθρο).

25) Στο λήμμα ανακτήσιμος τα συναπτικά παραδείγματα ~ες: δαπάνες / εισφορές / απώλειες δεν έχουν δοθεί αλφαβητικά, μολονότι στη σελίδα 1276 του άρθρου γίνεται λόγος για αλφαβητική σειρά. Δεν είναι καν σωστό να ακολουθείται αλφαβητική σειρά, αλλά γι' αυτό το θέμα, καθώς και για πολλά ακόμη, θα κάνω λόγο άλλη φορά.

Προσθήκες (21/3/2010):

26) Στο λήμμα ιστορία και συγκεκριμένα στη δεύτερη σημασία («η επιστήμη που μελετά το παρελθόν, το σχετικό βιβλίο και μάθημα»), κακώς σημειώνεται «μόνο στον εν.», δηλ. μόνο στον ενικό. Η λέξη ιστορία στη συγκεκριμένη σημασία μπορεί να χρησιμοποιηθεί και στον πληθυντικό, τουλάχιστον στις υποσημασίες που αφορούν το βιβλίο και το μάθημα. Διαφωτιστική εδώ είναι λ.χ. η διαδικτυακή αναζήτηση της σύναψης σχολικές ιστορίες, που δείχνει ότι όντως η ιστορία μπορεί να χρησιμοποιηθεί στον πληθυντικό με τη σημασία του βιβλίου ιστορίας. Στην επιστολή «Ιστορία χωρίς προκαταλήψεις» (Ελευθεροτυπία, 26.3.2007), η σύναψη (παλιές) σχολικές ιστορίες σημαίνει φυσικά «(παλιά) σχολικά βιβλία ιστορίας». Επίσης, κατατοπιστική είναι η αναζήτηση στο google του τύπου γλωσσολογίες και γενικότερα η έρευνα εντός και εκτός διαδικτύου για το πώς χρησιμοποιείται στον πληθυντικό η λέξη γλωσσολογία. Παράδειγμα από διαδικτυακή συζήτηση φοιτητών της Φιλοσοφικής Αθηνών: οι άλλες δύο γλωσσολογίες που αναφέρεις είναι δυσκολότερες. Εδώ γίνεται λόγος για γλωσσολογίες, με τη σημασία των μαθημάτων γλωσσολογίας. Η επιστήμη της γλώσσας είναι βεβαίως η γλωσσολογία, στον ενικό αριθμό. Η λέξη αυτή στον πληθυντικό θα μπορούσε να δηλώσει επιμέρους κλάδους της γλωσσικής επιστήμης ή και γλωσσολογικά βιβλία. Σίγουρα όμως οι γλωσσολογίες σημαίνουν και «μαθήματα γλωσσολογίας». Παρομοίως, ιστορίες μπορεί να σημαίνουν και «μαθήματα ιστορίας». Και πάντως είναι εσφαλμένη η πληροφορία του κρινόμενου λεξικού ότι η λέξη ιστορία στη σημασία «η επιστήμη που μελετά το παρελθόν, το σχετικό βιβλίο και μάθημα» χρησιμοποιείται μόνο στον ενικό.

27) Τα παραδείγματα ατέλειωτες ιστορίες καθημερινής τρέλας και ιστορίες για γέλια και για κλάματα, τα οποία αντιστοιχούν στην τέταρτη σημασία («προφορική ή γραπτή αφήγηση πραγματικών ή φανταστικών συμβάντων»), δεν είναι αντιπροσωπευτικά. Τα συγκεκριμένα παραδείγματα κάλλιστα ταιριάζουν με την αμέσως επόμενη σημασία, την πέμπτη (δικά μου τα έντονα γράμματα): «{συνήθ. στον πληθ.} δυσάρεστη υπόθεση, περιπέτεια, πρόβλημα». Και εδώ, όπως και αλλού, έχουν μπερδευτεί σημασίες και παραδείγματα.

28) Στην πέμπτη σημασία του λήμματος ιστορία καταγράφεται μεταξύ άλλων ένα παράδειγμα ως εξής: Όλη αυτή η ~ μου κόστισε ακριβά. Το μου εδώ θέλει τόνο και δεν χρειάζεται, νομίζω, να εξηγήσω γιατί. Για μία ακόμη φορά τίθεται το γνωστό ζήτημα της επιμέλειας των λημμάτων.

29) Το παράδειγμα-σύναψη γνωστή ιστορία, το οποίο καταγράφεται τελευταίο στην πέμπτη σημασία, είναι ακατάλληλο. Ο καταγεγραμμένος ορισμός της πέμπτης σημασίας είναι ο εξής: «δυσάρεστη υπόθεση, περιπέτεια, πρόβλημα». Με βάση δηλ. τον ορισμό αυτόν, μπορούμε να πούμε ότι γνωστή ιστορία σημαίνει «γνωστή δυσάρεστη υπόθεση, γνωστή περιπέτεια, γνωστό πρόβλημα». Ωστόσο, γνωστή ιστορία μπορεί κάλλιστα να σημαίνει «γνωστή υπόθεση», όχι κατ' ανάγκην δυσάρεστη, ή «γνωστό θέμα» και όχι γνωστό πρόβλημα. Στην προκειμένη περίπτωση, η σύναψη γνωστή ιστορία ταιριάζει είτε με τη σημασία II2 του λεξικού του Ιδρύματος Τριανταφυλλίδη («γεγονός, υπόθεση, ζήτημα») είτε με τη σημασία 11 του λεξικού Μπαμπινιώτη («γεγονός ή σειρά γεγονότων που συνέβησαν στη ζωή κάποιου ή συμβαίνουν στην καθημερινή ζωή»). Μια τέτοια σημασία, όμως, δεν αναγνωρίζεται στο εδώ κρινόμενο λεξικό. Επομένως, το συναπτικό παράδειγμα γνωστή ιστορία μένει μετέωρο.

30) Σχετικά με το σύμπλοκο το τέλος της ιστορίας και συγκεκριμένα τον ορισμό της σημασίας του, ας σημειωθούν τα εξής. Αν βάλει κανείς στο google τμηματικά τον ορισμό, θα ανακαλύψει από ποιες ιστοσελίδες αντλήθηκαν τα σχετικά στοιχεία. Η δημιουργία ενός λεξικού, όμως, απαιτεί άλλου είδους έρευνα, βαθύτερη και σοβαρότερη. Ειδικότερα μάλιστα αν πρόκειται για τη σύνταξη ενός ορισμού, δεν είναι δυνατόν να γίνεται συρραφή στοιχείων από το google. Αν μπορώ να βρω στο google τι σημαίνει το τέλος της ιστορίας, δεν υπάρχει λόγος να ανατρέξω σε ένα λεξικό όπου θα βρω γραμμένα τα ίδια.

31) Η έλλειψη επιμέλειας των λημμάτων φαίνεται ακόμη και από την άνω και κάτω τελεία στο τέλος του ορισμού του σύμπλοκου το τέλος της ιστορίας. Εφόσον δεν ακολουθεί παράδειγμα χρήσης, θα έπρεπε να τεθεί τελεία.

32) Δεν αρκεί η καταγραφή του υποκοριστικού ιστοριούλα (η). Πρέπει να διευκρινιστεί σε ποιες σημασίες της λέξης-λήμματος ιστορία μπορεί να χρησιμοποιηθεί το υποκοριστικό. Αλλιώς, αφήνεται να εννοηθεί ότι το υποκοριστικό αφορά το λήμμα συνολικά, σε όλες τις σημασίες. Μάλλον όμως δεν λέμε καθηγητής της βυζαντινής ιστοριούλας κτλ. Το λεξικό του Ιδρύματος Τριανταφυλίδη και το λεξικό Μπαμπινιώτη σημειώνουν, φυσικά, σε ποιες σημασίες της λημματογραφούμενης λέξης χρησιμοποιούμε το υποκοριστικό της. Είναι απολύτως αναγκαίο να δοθεί η πληροφορία αυτή και δεν υπάρχει κανένας λόγος για την παράλειψή της, εφόσον μάλιστα την καταγράφουν τα δύο μεγαλύτερα νεοελληνικά λεξικά που κυκλοφορούν. Όταν ένα υπό έκδοση λεξικό δεν είναι καλύτερο από τα ήδη εκδεδομένα, δεν υπάρχει λόγος να εκδοθεί.

Υπάρχουν πολλά ακόμη προβλήματα, στα οποία όμως δεν θα αναφερθώ τώρα λόγω έλλειψης χρόνου. Και δεν εννοώ μόνο τα λάθη (βλέπε λ.χ. τα όσα προαναφέρθηκαν για το τουρνουά που είναι ...ξεχασμένο, ξεπερασμένο), αλλά και τις παραλείψεις, οι οποίες διαπιστώνονται από τη σύγκριση με τα αντίστοιχα λήμματα των άλλων λεξικών (βλέπε λ.χ. το προαναφερθέν θέμα του υποκοριστικού ιστοριούλα).

33) Σχετικά με το λήμμα ιστορία του κρινόμενου λεξικού, στη σελίδα 1281 του κυρίως άρθρου προβάλλεται ως θετικό στοιχείο ότι «οι 17 σημασίες που παραθέτει το Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας του Γ. Μπαμπινιώτη [...] συμπυκνώνονται εδώ σε 5», πράγμα που όμως δεν έχει γίνει σωστά. Η «συμπύκνωση» των σημασιών δεν πρέπει να έχει ως συνέπεια την παράλειψη κάποιας σημασίας. Και στην προκειμένη περίπτωση, αυτό ακριβώς συμβαίνει: η σημασία 15 του λήμματος ιστορία του λεξικού Μπαμπινιώτη με τις δύο υποσημασίες της (η πρώτη αφορά την ιστορία ως ερωτική περιπέτεια, ενώ η δεύτερη, συνεκδοχικά, το ίδιο το πρόσωπο με το οποίο κάποιος συνδέεται ερωτικά) είναι υπαρκτή και γνωστή. Μπορεί να δει κανείς και τα διαφωτιστικά παραδείγματα του λεξικού Μπαμπινιώτη. Επομένως, δεν είναι σωστό να παραλειφθεί η συγκεκριμένη σημασία κατά τη «συμπύκνωση» των σημασιών του εν λόγω λήμματος στο νέο λεξικό. Και βέβαια το παράδειγμα χρήσης είχε ιστορίες με μια κοπελίτσα καταγράφεται στη σημασία 5 του κρινόμενου λεξικού, «δυσάρεστη υπόθεση, περιπέτεια, πρόβλημα», με δήλωση ότι εδώ η ιστορία χρησιμοποιείται συνήθως στον πληθυντικό, επομένως δεν μας καλύπτει. Δηλ. έχει παραλειφθεί -και κακώς- η (υπο)σημασία της ερωτικής περιπέτειας, που δεν αποτελεί κατ' ανάγκην «δυσάρεστη υπόθεση, περιπέτεια, πρόβλημα», καθώς και η υποσημασία του ίδιου του ερωτικού συντρόφου.

Εν ολίγοις, τα λήμματα αβγό και ιστορία πρέπει να συνταχθούν από την αρχή.

Σχετικοί σύνδεσμοι:

1) σχόλια στο παλιό blog περιγλώσσιο.

2) σχόλια στο forum lexilogia.

3) λεξικογραφικά.

Σημείωση: Στο άρθρο αυτό θα γίνουν μερικές ακόμη προσθήκες.

λεξικογραφικές σημειώσεις: αφορά: με ή χωρίς σε ;

2010-12-17T21:00:00.002+02:00

Σχετικά με τη συντακτική λειτουργία του αφορά, σε μερικούς ομιλητές γεννάται το ερώτημα αν η σύνταξή του είναι εμπρόθετη (με την πρόθεση σε) ή απρόθετη. Το αφορά έχει δύο σημασίες: «αναφέρεται, σχετίζεται» (παραδείγματα: Πρόκειται για μια παλιά ιστορία, που αφορά το χθες. Ρυθμίστηκαν εκκρεμότητες που αφορούσαν τα συμβόλαια των παικτών. Η υπόθεση του έργου αφορά τον έρωτα. Συζητήθηκαν θέματα που αφορούν την ασφάλεια των εργαζομένων.) και «ενδιαφέρει» (παραδείγματα: Το να οδηγεί κάποιος υπό την επήρεια αλκοόλ με αφορά, γιατί κινδυνεύω. Η προστασία του περιβάλλοντος και η ποιότητα ζωής μάς αφορούν όλους. Δεν με αφορά τι κάνεις στην προσωπική σου ζωή. Αφού δεν σε αφορά το θέμα, καλύτερα να μη σχολιάζεις. -με την έννοια ότι κάτι (δεν) ενδιαφέρει κάποιον, (δεν) εμπίπτει στα ενδιαφέροντά του, (δεν) είναι δικός του λογαριασμός ή δική του υπόθεση). Από τη διαδικτυακή έρευνα επαληθεύονται τα εξής: Όταν το αφορά σημαίνει «αναφέρεται, σχετίζεται», απαντούν και οι δύο χρήσεις, αφορά κάτι και αφορά σε κάτι. Λέγεται λ.χ. και εκκρεμότητες που αφορούσαν τα συμβόλαια κτλ. και εκκρεμότητες που αφορούσαν στα συμβόλαια κτλ. Η εμπρόθετη χρήση του αφορά εδώ οφείλεται στη σύνταξη την οποία είχε το ρήμα αρχικά, όταν αυτό σήμαινε «αποβλέπει σε» ή «αποσκοπεί σε» (βλέπε το σχετικό σχόλιο που παρατίθεται μετά το λήμμα αφορώ του ΛΝΕΓ). Απεναντίας, όταν το αφορά έχει τη σημασία του «ενδιαφέρει», τότε η χρήση του είναι μόνο απρόθετη. Λέμε για κάτι ότι δεν με αφορά και όχι ότι δεν αφορά σε μένα.

Στο λήμμα αφορά ενός νεοελληνικού λεξικού θα πρέπει να περιγραφεί η γλωσσική πραγματικότητα. Είναι σωστό να καταγραφούν και οι δύο χρήσεις, αλλά με κάποιον τρόπο να φανεί ότι στην πρώτη σημασία του αφορά η χρήση αφορά κάτι, χωρίς το σε, υπερτερεί, ενώ στη δεύτερη σημασία η απρόθετη αυτή χρήση είναι η μοναδική. Για παράδειγμα, στο πεδίο των γραμματικών-συντακτικών πληροφοριών μπορεί να σημειωθεί πρώτα η απρόθετη και μετά η εμπρόθετη σύνταξη του ρήματος και να δοθεί επιπλέον η πληροφορία ότι το ρήμα στη δεύτερη σημασία του χρησιμοποιείται μόνο απρόθετα. Επίσης, τέτοια σειρά καταγραφής μπορούν να ακολουθούν και τα παραδείγματα χρήσης του ρήματος στην πρώτη σημασία. Δικαιολογημένα από μερικούς αξιολογείται αρνητικά η λόγια / εμπρόθετη σύνταξη ως δείγμα αρχαϊστικής ή σχολαστικής τάσης (ενδεικτικά, βλέπε Παπαζαφείρη 1996:104 και Χάρη 2003:369-372). Είναι αξιοσημείωτο το εξής: Όταν ήμουν μαθητής τρίτης λυκείου, έγραψα σε μια έκθεση αφορά κάτι, ο φιλόλογος συμπλήρωσε το σε και εγώ απόρησα. Στα 18 μου δηλ. η χρήση αφορά κάτι ήταν για μένα πολύ φυσική, ενώ με ξένιζε η εμπρόθετη χρήση του ρήματος. Ωστόσο, ο λεξικογράφος είναι υποχρεωμένος να καταγράψει και αυτήν την τελευταία, αν θέλει να ακολουθήσει περιγραφική μέθοδο προσέγγισης του συζητούμενου θέματος. Όπως σε όλα τα θέματα, έτσι και στη σύνταξη του αφορά ο σκοπός πρέπει να είναι η πιστή απόδοση της γλωσσικής πραγματικότητας, όποια και αν είναι αυτή, είτε αρέσει σε κάποιον είτε δεν αρέσει.

Κανένα λεξικό της περιόδου 1995-2010 δεν περιγράφει πλήρως και εντός λήμματος τη γλωσσική πραγματικότητα ως προς τη συντακτική συμπεριφορά του αφορά. Το ΝΕΛ και το ΛΚΝ μέσω παραδειγμάτων καταγράφουν μόνο τη χρήση του αφορώ χωρίς το σε. Θα έπρεπε να έχει καταγραφεί (ως δευτερεύουσα και λόγια) και η χρήση του με το σε. Το ΛΝΕΓ με ρητές συντακτικές πληροφορίες και μέσω παραδειγμάτων καταγράφει την εμπρόθετη σύνταξη στην πρώτη σημασία και την απρόθετη στη δεύτερη. Στην πρώτη θα έπρεπε να έχει καταγραφεί ως πρωτεύουσα η σύνταξη του αφορώ χωρίς το σε. Το ίδιο λεξικό σε πλαισιωμένο σχόλιο (με τίτλο: «αφορά: με ή χωρίς σε;») μετά το λήμμα αφορώ χαρακτηρίζει λογιότερη και πιο προσεγμένη την εμπρόθετη χρήση. Λογιότερη ή, καλύτερα, απλώς λόγια μπορεί να χαρακτηριστεί, αλλά το πιο προσεγμένη είναι αμφίβολο. Επίσης, το ΛΝΕΓ σημειώνει ότι με τη σημασία «αναφέρομαι σε» μπορεί πλέον να χρησιμοποιείται και χωρίς την πρόθεση σε, ιδίως με τις προσωπικές αντωνυμίες εμένα, εσένα κτλ. Εδώ θα έπρεπε να έχει επισημανθεί ότι το αφορά με τη σημασία του «αναφέρεται σε» χρησιμοποιείται κυρίως έτσι, ενώ με τη σημασία του «ενδιαφέρει», και μάλιστα συχνά ακολουθούμενο από τις προσωπικές αντωνυμίες εμένα, εσένα κτλ., μόνο έτσι, δηλ. χωρίς την πρόθεση σε. Τέλος, το ΛΝΕΓ στο ίδιο σχόλιο θεωρεί ότι το αφορά χωρίς το σε «εμφανίζεται κυρίως στη λιγότερο επίσημη και περισσότερο καθημερινή χρήση της γλώσσας». Σε γενικές γραμμές, οι υφολογικοί χαρακτηρισμοί είναι σχετικοί. Με δεδομένο ότι το αφορά σε κάτι είναι λόγιο, μπορεί να θεωρηθεί και επίσημο. Πάντως, το αφορά κάτι κάλλιστα μπορεί να χρησιμοποιηθεί και σε επίσημες και σε καθημερινές περιστάσεις επικοινωνίας, δεν είναι σωστό δηλ. να θεωρηθεί ανεπίσημο και καθημερινό. Απεναντίας, θα ξένιζε το αφορά σε κάτι στην ανεπίσημη και καθημερινή χρήση της γλώσσας.

Α. ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΛΕΞΙΚΩΝ
ΛΚΝ
Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών / Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη 1998: Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (Θεσσαλονίκη:Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης).

ΛΝΕΓ
Μπαμπινιώτης Γ. 2002 (2η έκδοση): Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας. (Αθήνα:Κέντρο Λεξικολογίας).

ΝΕΛ
Kριαράς Ε. 1995: Νέο ελληνικό λεξικό. Λεξικό της σύγχρονης ελληνικής δημοτικής γλώσσας (Αθήνα:Εκδοτική Αθηνών).

Β. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ
Παπαζαφείρη Ι. 1996: Λάθη στη χρήση της γλώσσας µας, τόµος I (Αθήνα:Σμίλη).

Χάρης Γ. 2003: Η γλώσσα, τα λάθη και τα πάθη, τόµος I (Αθήνα:Πόλις).

λεξικογραφικές σημειώσεις: σχετικά με τους λόγιους τύπους κλητικής διευθυντά, διοικητά, καθηγητά, νομάρχα κτλ.

2010-12-04T21:00:00.001+02:00

Οι λόγιοι τύποι κλητικής (κύριε) διευθυντά, διοικητά, καθηγητά, νομάρχα κτλ. αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα της γλωσσικής πραγματικότητας σήμερα. Η χρήση τους στα πλαίσια της Νέας Ελληνικής είναι γνωστή από την καθημερινή πείρα. Για παράδειγμα, το κ. διευθυντά χρησιμοποιούν κατά κόρον οι επιστολογράφοι εφημερίδων στην αρχή των επιστολών τους· οι στρατιώτες λένε μόνο κ. διοικητά απευθυνόμενοι στον διοικητή της μονάδας όπου υπηρετούν· οι κλητικές (κύριε) καθηγητά, (κύριε) νομάρχα κτλ. είναι συνηθέστατες. Η έρευνα στο διαδίκτυο επιβεβαιώνει ότι οι παραπάνω λόγιοι τύποι κλητικής χρησιμοποιούνται ευρύτατα σήμερα.

Από τα προαναφερθέντα είναι προφανές ότι θα πρέπει να καταγραφούν οι τύποι (κύριε) διευθυντά, διοικητά, καθηγητά, νομάρχα κτλ. σε ένα νεοελληνικό λεξικό, στις γραμματικές πληροφορίες ή και στα παραδείγματα χρήσης των αντίστοιχων λέξεων-λημμάτων. Η αποσιώπηση αυτών των τύπων σε -α από κάποιον λεξικογράφο μπορεί να οφείλεται στην εντύπωσή του ότι, ως λόγιοι, δεν έχουν θέση στα λήμματα ενός νεοελληνικού λεξικού. Είναι γνωστό όμως ότι η Νέα Ελληνική περιλαμβάνει και λόγια στοιχεία. Οι συγκεκριμένοι λόγιοι τύποι μάλιστα λέγονται και γράφονται κατά κόρον. Η περιγραφική μέθοδος, την οποία πρέπει να ακολουθεί και ο λεξικογράφος, αν θέλει να είναι αντικειμενικός, επιβάλλει την παράθεση των τύπων διευθυντά, διοικητά κτλ. στα αντίστοιχα λήμματα, όπως βέβαια και των παράλληλων τύπων κλητικής σε -η ή -ή, εφόσον χρησιμοποιούνται. Σχετικά με τους τύπους κλητικής σε -η ή -ή, μια εμπεριστατωμένη έρευνα θα έδειχνε σε ποιον βαθμό χρησιμοποιείται ο καθένας από αυτούς και ποια η συχνότητα χρήσης του συγκριτικά με τον αντίστοιχο λόγιο τύπο. Δεν αποκλείεται να αποκαλυφθεί ότι υπάρχουν μεγάλες διαφορές ως προς τη χρήση των μη λόγιων τύπων μεταξύ τους. Το κύριε νομάρχη, λ.χ., ίσως από τη χρήση του στον χώρο της πολιτικής, μπορεί να είναι πολύ πιο συχνό από το κύριε καθηγητή.

Αφού ανατρέξει κανείς σε τρία έγκυρα ερμηνευτικά λεξικά της Νέας Ελληνικής, το ΝΕΛ, το ΛΚΝ και το ΛΝΕΓ, θα διαπιστώσει τα εξής ως προς το θέμα του παρόντος κειμένου. Το ΝΕΛ στα λήμματα διευθυντής, διοικητής, καθηγητής, νομάρχης δεν καταγράφει κανέναν από τους τέσσερις λόγιους τύπους κλητικής που προαναφέρθηκαν. Το ΛΚΝ στα τρία πρώτα λήμματα παραπέμπει στον πίνακα κλίσης του νικητής, όπου σημειώνεται κλητική ενικού νικητή -επομένως, έμμεσα δίνει την πληροφορία ότι οι κλητικές είναι διευθυντή, διοικητή, καθηγητή. Στο λήμμα καθηγητής η λόγια κλητική καθηγητά δίνεται ως δευτερεύων τύπος (1). Συμπληρωματικά, στο πεδίο των παραδειγμάτων του καθηγητής το ΛΚΝ καταγράφει το Kύριε καθηγητά! ως χρήση σε προσφώνηση. Στο νομάρχης το ΛΚΝ παραπέμπει στο κλιτικό παράδειγμα του ναύτης, όπου η κλητική ενικού είναι ναύτη -άρα, με έμμεσο τρόπο προκρίνει την κλητική νομάρχη. Αρνητικό στοιχείο στα λήμματα αυτά είναι η μη καταγραφή των λόγιων κλητικών διευθυντά, διοικητά, νομάρχα. Ειδικά με τη σημασία «διοικητής στρατιωτικής μονάδας», η προσφώνηση είναι μόνο κύριε διοικητά και ποτέ κύριε διοικητή (2). Θετικό στοιχείο στο λήμμα καθηγητής του ΛΚΝ είναι η καταγραφή του Kύριε καθηγητά!, με την επισήμανση ότι χρησιμοποιείται σε προσφώνηση. Θα μπορούσε όμως για λόγους συνέπειας το ΛΚΝ να παραθέσει με παρόμοιο τρόπο και τα κύριε διοικητά, κύριε βουλευτά στα οικεία λήμματα, ως χρήσεις σε προσφωνήσεις. Το ΛΝΕΓ, τέλος, καταγράφει εύστοχα τους τύπους κλητικής διευθυντά, διοικητά, καθηγητά, νομάρχα. Για τους αντίστοιχους τύπους κλητικής σε -η ή σε -ή ισχύουν τα προαναφερθέντα. Θα πρέπει να καταγράφονται και αυτοί στα λεξικά, εφόσον λέγονται και γράφονται.

Δεν είναι εύστοχα τα όσα υποστηρίζει για την κλητική του διευθυντής κτλ. ένα νεότερο και άλλου είδους λεξικό σε σχέση με τα προαναφερθέντα, το ΣΓΑ. Πρόκειται για λεξικό που αποσκοπεί στην επίλυση γλωσσικών αποριών. Γράφει συγκεκριμένα στο λήμμα που έχει ως κεφαλή το κύριε διευθυντά ή κύριε διευθυντή; τα εξής: «Ο τύπος διευθυντά ανήκει στην κλίση των αρσενικών σε -ης της καθαρεύουσας: ο διευθυντής, του διευθυντού, τον διευθυντήν, ω διευθυντά. Στα σύγχρονα νεοελληνικά κλητική σε -α έχουν τα αρσενικά σε -ας, π.χ. ψαράς. Η επιβίωση τύπων όπως διευθυντά είναι αστήρικτη από γλωσσική άποψη [sic]. Παρόμοια: κύριε καθηγητά, κύριε νομάρχα». Ακολουθούν μερικά δικά μας σχόλια. Ο τύπος διευθυντά πράγματι ανήκει στην κλίση των αρσενικών σε -ης της καθαρεύουσας, αλλά -όπως προαναφέραμε- είναι γνωστό ότι η Νέα Ελληνική περιλαμβάνει και λόγια στοιχεία. Γι' αυτό λέγεται και το (κύριε) διευθυντά, όχι μόνο το ψαρά. Έπειτα, δεν είναι σαφές τι σημαίνει «η επιβίωση τύπων όπως διευθυντά είναι αστήρικτη από γλωσσική άποψη». Δεν υπάρχει εδώ τίποτε το (γλωσσικά) αβάσιμο, ανεξήγητο κτλ. Πρόκειται απλούστατα για χρήση ενός λόγιου στοιχείου σε μια επίσημη περίσταση επικοινωνίας. Δεν είναι δυνατόν ο ερευνητής -και ειδικότερα ο λεξικογράφος- να αγνοεί τη γλωσσική πραγματικότητα ή να εθελοτυφλεί. Οφείλει να αναγνωρίσει τα ζωντανά γλωσσικά στοιχεία, είτε συνηθίζει να τα χρησιμοποιεί ο ίδιος είτε όχι, και να μην τα αποσιωπήσει για ιδεολογικούς ή άλλους λόγους. Όπως είναι αναγκαίο να πληροφορήσει λ.χ. ότι το απλά χρησιμοποιείται και αντί του απλώς, έτσι θα πρέπει να δώσει την πληροφορία ότι το (κύριε) διευθυντά χρησιμοποιείται και αυτό. Αλλιώς, δεν περιγράφει, αλλά προσπαθεί να ρυθμίσει τη γλώσσα.

(1) Οι Holton-Mackridge-Φιλιππάκη (1999: 52) σημειώνουν: «μερικά οξύτονα ουσιαστικά που δηλώνουν πρόσωπα έχουν μια εναλλακτική λόγια κλητ. ενικού σε -α, π.χ. κύριε καθηγητά (μόνο μετά το κύριε)». Ωστόσο, αναρωτιέται κανείς αν η, αρκετά συχνή σε χρήση, κλητική καθηγητά μπορεί να θεωρηθεί «εναλλακτική». Επίσης, με αφορμή το παραπάνω χωρίο των Holton-Mackridge-Φιλιππάκη, ας σημειωθεί ότι πολύ δύσκολα το καθηγητά μπορεί να χρησιμοποιηθεί χωρίς να προηγείται το κύριε –μέσω διαδικτύου βρέθηκε το εξής παράδειγμα από ομιλία υπουργού: Ακαδημαϊκέ και Καθηγητά Δημήτρη Νανόπουλε, [...].

(2) Να μια τυπική χρήση, που θα μπορούσε να καταγραφεί στο λήμμα διοικητής ενός σύγχρονου λεξικού: Παρουσιάζομαι στην πρωινή αναφορά του τάγματος, κύριε διοικητά, για να σας αναφέρω ότι…

Α. ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΛΕΞΙΚΩΝ
ΛΚΝ
Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών / Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη 1998: Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (Θεσσαλονίκη:Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης).

ΛΝΕΓ
Μπαμπινιώτης Γ. 2002 (2η έκδοση): Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας (Αθήνα:Κέντρο Λεξικολογίας).

ΝΕΛ
Kριαράς Ε. 1995: Νέο ελληνικό λεξικό. Λεξικό της σύγχρονης ελληνικής δημοτικής γλώσσας (Αθήνα:Εκδοτική Αθηνών).

ΣΓΑ
Ιορδανίδου Ά. 2009: Συνηθισμένες γλωσσικές απορίες (Αθήνα:Άσπρη Λέξη).

Β. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΗ ΑΝΑΦΟΡΑ
Holton D.–Mackridge P. & Φιλιππάκη Ειρ. 1997: Greek Grammar. A Comprehensive Grammar of the Modern Language (London: Routledge) [Γραμματική της ελληνικής γλώσσας, μτφρ. Β. Σπυρόπουλου (Αθήνα:Πατάκης, 1999)].

Οι Συντακτικές Πληροφορίες στη Νεοελληνική Λεξικογραφία

2010-10-01T09:00:00.000+03:00

Βασίλειος Αργυρόπουλος, Δημήτριος Μιχελιουδάκης

9o Διεθνές Συνέδριο Ελληνικής Γλωσσολογίας, 2009, Σικάγο

1. Εισαγωγή

Η παρούσα εργασία έχει στόχο να μελετήσει τη συμπληρωματική σχέση λεξικού και γραμματικής από λεξικογραφική σκοπιά και την ανάγκη για συστηματοποίηση της παροχής γραμματικών-συντακτικών πληροφοριών σε επιμέρους λέξεις-λήμματα που είναι κυρίως ρήματα. Αναγνωρίζεται γενικά ότι, ενώ αντικείμενο της γραμματικής αποτελεί το γλωσσικό σύστημα συνολικά, οι γραμματικές πληροφορίες του λήμματος ενός λεξικού αφορούν τη «γραμματική διάσταση μεμονωμένων λέξεων» (Μπάτζιος 1999:43). Αξιοποιώντας περαιτέρω την άποψη της σύγχρονης θεωρητικής γλωσσολογίας, η οποία ανάγεται στον Bloomfield (1933), ότι το (νοητικό) Λεξικό περιέχει / αποθηκεύει όλες και μόνο τις εξαιρέσεις και τις ιδιοσυγκρασιακές πληροφορίες, δηλαδή όσες πληροφορίες δεν είναι αυτομάτως προβλέψιμες από το σύστημα της γλώσσας, τη γραμματική της δομή, όπως για παράδειγμα πληροφορίες για τη συμπληρωματικότητα / συνδυαστικότητα ορισμένων λέξεων-κατηγορημάτων, θα υποστηρίξουμε αναλογικά ότι και ο λεξικογράφος οφείλει να δίνει συστηματικά πληροφορίες για τα ιδιοσυγκρασιακά γραμματικοσυντακτικά χαρακτηριστικά των αντίστοιχων λημμάτων, ώστε ο χρήστης να μπορεί να συναρτά ή να συμπληρώνει τους γενικούς κανόνες της γραμματικής με αυτά τα χαρακτηριστικά. Το κίνητρο για μια τέτοια προσέγγιση είναι αφενός η υπόθεση ότι ένα λεξικό και μια γραμματική πρέπει να περιγράφουν πλήρως μια φυσική γλώσσα, αλλά χωρίς επικαλύψεις, και αφετέρου οι ανάγκες του χρήστη που επιδιώκει επιβεβαίωση ή τελειοποίηση της γνώσης του για τη φυσική ή τη συνήθη χρήση των λέξεων στον συνταγματικό άξονα. Κατά τον Jackson (1985: 53), η γραμματική και το λεξικό αλληλοσυμπληρώνονται, είτε αποσκοπείται να περιγραφεί πλήρως μια γλώσσα («γλωσσολογικός» σκοπός) είτε σκοπός είναι να καλυφθούν οι ανάγκες μιας ορισμένης ομάδας χρηστών («εφαρμοσμένος» σκοπός).

Συγκεκριμένα, εστιάζοντας στις συντακτικές πληροφορίες σε λέξεις-λήμματα που είναι ρήματα, συζητούμε ζητήματα όπως τα ακόλουθα, σχολιάζοντας και την αντιμετώπισή τους στην πρόσφατη λεξικογραφική παραγωγή για τη Νέα Ελληνική:

(α) η συστηματικότητα και η διαφάνεια της παρουσίασης ρητών (μέσω σχετικού χαρακτηρισμού, π.χ. [μτβ.]~[αμτβ.]) ή έμμεσων (μέσω παραδειγμάτων χρήσης) πληροφοριών για τη διάθεση και τη μεταβατικότητα των ρημάτων, δηλαδή για τον αριθμό και το είδος των ορισμάτων τους: η παρουσία / απουσία άμεσου αντικειμένου και οι δυνατότητα εναλλαγής συντάξεων, καθώς και η παρουσία / απουσία εξωτερικού δράστη (θέμα που δεν αντιμετωπίζεται με ενιαίο τρόπο στην λεξικογραφία, αλλά δεν θα μας απασχολήσει εδώ), δηλαδή η αντιμετώπιση της διάκρισης σε «μεταβατικά, αναιτιατικά, ανεργαστικά» (σύμφωνα με την πρωτότυπη διάκριση του Perlmutter 1978, βλ. επίσης Burzio (1986) και Hale & Keyser (2002) και Θεοφανοπούλου κ.ά. (1998) για τα ελληνικά) και των μεταβιβαστικών εναλλαγών (Θεοφανοπούλου (2003), Alexiadou, Anagnostopoulou (2004)) από λεξικογραφική άποψη.

(β) η σκοπιμότητα παρουσίασης των αμετάβατων χρήσεων πρωτοτυπικά μεταβατικών ρημάτων (των λεγόμενων ψευδοαμετάβατων, βλ. Θεοφανοπούλου κ.ά. ό.π.): σε ποιο βαθμό είναι ιδιότητα κοινή όλων των μεταβατικών ρημάτων (καθορισμένη από τη γραμματική δομή) ή ιδιοσυγκρασιακό χαρακτηριστικό με σημασιολογικές συνέπειες («Ο Παλαμάς άρχισε να γράφει σε ηλικία 10 ετών»).

(γ) η χρήση σύγχρονων λεξικογραφικών εργαλείων (corpora, μηχανών αναζήτησης) αφενός και διαγνωστικών από τη συντακτική βιβλιογραφία αφετέρου, για τον καθορισμό της συχνότητας και της συστηματικής ή μη παρουσίας ιδιοσυγκρασιακών συντακτικών χαρακτηριστικών και η διατύπωση σχετικών κριτηρίων.

Στο άρθρο αυτό, λόγω περιορισμών χώρου, θα εστιάσουμε σε προκαταρκτικές παρατηρήσεις σχετικά με το (β) και το (γ), με αντιπροσωπευτικές περιπτώσεις σχετικών ρημάτων και θα συγκρίνουμε λεξικογραφικές στρατηγικές, ώστε να φανεί αν και σε ποιο βαθμό οι ρητές συντακτικές πληροφορίες και τα παρατιθέμενα παραδείγματα χρήσης αντικατοπτρίζουν τη γλωσσική πραγματικότητα. Επίσης, δεν θα ασχοληθούμε με όλα τα νεότερα ερμηνευτικά λεξικά της Νέας Ελληνικής, αλλά μόνο με τρία, που μπορεί να θεωρηθεί ότι έχουν πιο επιστημονικό χαρακτήρα σε σύγκριση με τα άλλα: πρόκειται για το ΛΚΝ (Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών / Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη 1998: Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (Θεσσαλονίκη:Αριστοτέλειo Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης), το ΛΝΕΓ (Μπαμπινιώτης Γ. 2002(2): Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας. Με σχόλια για τη σωστή χρήση των λέξεων (Αθήνα: Κέντρο Λεξικολογίας)) και το ΝΕΛ (Kριαράς Ε. 1995: Νέο ελληνικό λεξικό. Λεξικό της σύγχρονης ελληνικής δημοτικής γλώσσας (Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών)). Τα τρία αυτά λεξικά μπορούν να χαρακτηριστούν ως πιο επιστημονικά με βάση τρία κυρίως κριτήρια: α) τη συστηματική παροχή πληροφοριών που ανήκουν σε διάφορα είδη, λ.χ. σημασιολογικών, γραμματικών, υφολογικών, ετυμολογικών κ.ά. πληροφοριών· β) την αρκετά καλή επεξεργασία του ερμηνεύματος ενός λήμματος, την παροχή πολλών αναλυτικών ορισμών σημασίας και την αποφυγή της παράθεσης ορισμών που διατυπώνονται συνήθως ή μόνο μέσω συνωνύμων· γ) την καταγραφή αρκετών και δηλωτικών παραδειγμάτων χρήσης των λημματογραφούμενων λέξεων και φράσεων. Απεναντίας, σε λεξικά που ανήκουν στο προεπιστημονικό στάδιο της νεοελληνικής λεξικογραφίας παρατηρούνται τα εξής: α) παραλείπονται βασικές γλωσσικές πληροφορίες για τη χρήση μιας λέξης ή φράσης, λ.χ. ο υφολογικός χαρακτηρισμός της· β) γίνεται ευρύτατη χρήση ενός συγκεκριμένου είδους ορισμού, αυτού που διατυπώνεται με παράθεση ενός ή περισσότερων συνωνύμων ή μιας συνώνυμης φράσης –συχνά μάλιστα χωρίς παραδείγματα χρήσης· γ) τα λεξικογραφικά παραδείγματα προέρχονται κατά κόρον από λογοτεχνικά κείμενα, αλλά δεν είναι δηλωτικά, μολονότι έχουν αυθεντικό χαρακτήρα.

2. Οι γραμματικές πληροφορίες

Οι γραμματικές πληροφορίες αντιπροσωπεύουν ένα από τα βασικά είδη γλωσσικών πληροφοριών που μπορούν να δοθούν σε ένα λεξικό για τη λέξη-λήμμα. Θα πρέπει να διευκρινιστεί εξαρχής ότι οι γραμματικές πληροφορίες του λήμματος ενός λεξικού αποτελούν γενικό όρο που μπορεί να αφορά τόσο τη μορφολογική δομή ή τον τονισμό της λημματογραφούμενης λέξης, καθώς και τη συντακτική συμπεριφορά της. Οι γραμματικές δηλαδή πληροφορίες περικλείουν και τις συντακτικές. Το λεξικό ούτως ή άλλως δανείζεται την ορολογία της γραμματικής (π.χ. κάνει λόγο για «ουσιαστικά» ή «επίθετα», για «μεταβατικά / αμετάβατα ρήματα» κ.λπ.). Οι γραμματικές πληροφορίες που καταγράφονται σε λεξικά ανήκουν στα ακόλουθα είδη (βλ. και Jackson 1985: 54- 59):

(α) πληροφορίες για τη γραμματική (λεξική ή λειτουργική) κατηγορία όπου ανήκει το λήμμα: πρόκειται για τα γνωστά από την παραδοσιακή γραμματική «μέρη του λόγου», δηλ. τις γραμματικές κατηγορίες άρθρο, ουσιαστικό, επίθετο, αντωνυμία, ρήμα, μετοχή, επίρρημα, σύνδεσμος, πρόθεση, επιφώνημα (βλ. και Sinclair 1987: 104). Η γραμματική κατηγορία της λέξης- λήμματος στα νεοελληνικά λεξικά συνήθως δηλώνεται με τη σχετική συντομογραφία. Συμπληρωματικά, στα ουσιαστικά-λήμματα καταγράφεται και το οριστικό άρθρο, ενώ στα επίθετα-λήμματα σημειώνονται οι καταλήξεις στα γένη.

Θα πρέπει να σημειωθεί ότι η πληροφορία για τη γραμματική κατηγορία όπου ανήκει μια λέξη-λήμμα μπορεί να υποδηλώνει αυτομάτως, ως άμεσα προβλέψιμες από τους γραμματικούς κανόνες της γλώσσας, επιπλέον πληροφορίες για τη γραμματική και συντακτική συμπεριφορά της λημματογραφούμενης λέξης (βλ. και Jackson 1985:55). Φερειπείν, η ένδειξη ότι η λημματογραφούμενη λέξη είναι «ουσιαστικό» δηλώνει έμμεσα ότι μπορεί να σχηματίζει τύπους πληθυντικού (λ.χ. δήλωση-δηλώσεις)· επίσης, η ένδειξη «επίθετο» υποδηλώνει ότι η λέξη μπορεί να λειτουργεί ως προσδιορισμός ή κατηγορούμενο (λ.χ. δημόσια εταιρεία και Η εταιρεία έγινε δημόσια). Οι επιπρόσθετες αυτές γραμματικές ή / και συντακτικές πληροφορίες μπορούν να δηλωθούν έμμεσα μέσω παραδειγμάτων χρήσης ή παραπομπής σε πίνακα κλίσης. Ρητά, στο πεδίο των γραμματικών πληροφοριών, μπορούν να δηλωθούν μόνο γραμματικές ή / και συντακτικές πληροφορίες που αποτελούν εξαιρέσεις. Η κανονική γραμματική ή / και συντακτική συμπεριφορά μιας λέξης θα πρέπει να δηλώνεται μόνο στη γραμματική. Αλλιώς, θα γίνει περιττή επικάλυψη μεταξύ γραμματικής και λεξικού.

(β) πληροφορίες για θέματα μορφολογικής δομής ή τονισμού: λ.χ., πρόκειται για τύπους που εμφανίζουν «μη κανονική» κλίση από άποψη μορφολογίας ή τονισμού.

(γ) συντακτικές πληροφορίες: λ.χ., πληροφορίες για τη μεταβατική ή την αμετάβατη χρήση ενός ρήματος (όπως του ανοίγω στα Ανοίγω την πόρτα και Ανοίγει η πόρτα αντίστοιχα), για τη λειτουργία ενός επιρρήματος ως ποσοδεικτικού προσδιορισμού σε επίθετο ή ως κεφαλής μιας επιρρηματικής φράσης (όπως του υπερβολικά στο ‘(*πολύ) υπερβολικά αυστηρός’ και ‘Αντιδρά (πολύ) υπερβολικά’ αντίστοιχα) κ.λπ.

3. Ρήματα αμετάβατα και αμετάβατα-μεταβατικά

Τα ρήματα της Νέας Ελληνικής ως προς τη μεταβατικότητα διακρίνονται στις ακόλουθες κατηγορίες (εξαιρώντας από αυτή την εξέταση τα, ούτως ή άλλως αμετάβατα, μεσοπαθητικής μορφολογίας (μη αποθετικά) ρήματα, αυτοπαθή κ.λπ., βλ. και Θεοφανοπούλου-Κοντού κ.ά. 1998:32):

(1) Καθαρά ή κυρίως αμετάβατα. Πρόκειται για ρήματα που περιγράφουν ενέργεια, διαδικασία ή κατάσταση όπου συμμετέχει μόνο το υποκείμενο και δεν παίρνουν αντικείμενο. Σε αυτά περιλαμβάνονται τόσο τα λεγόμενα ανεργαστικά, λ.χ. βήχω, ευτυχώ, γελάω, ρήματα δηλαδή όπου το υποκείμενο είναι το εξωτερικό όρισμα (π.χ. δράστης ή βιώνων) και άρα ταυτίζεται με το λογικό υποκείμενο, καθώς και ρήματα αναιτιατικά, όπου το υποκείμενο είναι ‘εσωτερικό’ όρισμα, π.χ. θέμα ή δέκτης, τα οποία κανονικά δεν έχουν μεταβιβαστική εκδοχή, λ.χ. πέφτω, φυτρώνω κ.λπ. Η επιμέρους διάκριση δεν μας ενδιαφέρει εδώ, καθώς δεν ασχολούμαστε με τις πιθανές ιδιοσυγκρασιακές πληροφορίες του λεξήματος σε σχέση με το σημασιολογικό ρόλο του υποκειμένου του.

(2) Κυρίως μεταβατικά. Πρόκειται για ρήματα που περιγράφουν ενέργεια, διαδικασία ή κατάσταση όπου συμμετέχει όχι μόνο το υποκείμενο, αλλά και το πρόσωπο ή το πράγμα που επηρεάζεται από αυτήν. Το αντικείμενο των ρημάτων αυτών κανονικά δηλώνεται, άλλοτε όμως όχι, χωρίς να μεταβάλλεται η βασική σημασία του ρήματος. Ρήματα αυτού του τελευταίου τύπου χαρακτηρίζονται ως ψευδοαμετάβατα, όπως λ.χ. τα ρήματα ανοίγω, απλώνω, δανείζομαι, σιδερώνω:

α. ‘Δανείστηκα, για να καλύψω τα έξοδά μου’ (ενν. χρήματα).
β. ‘Σας αφήνω, γιατί πρέπει να σιδερώσω’ (ενν. τα ρούχα).
Σε αυτή την τελευταία κατηγορία μπορούν να εμπίπτουν και οι μεταβιβαστικές εκδοχές ρημάτων της κατηγορίας (3), βλ. παρακάτω:

(3) Ρήματα μέσα αμετάβατα-μεταβατικά (μεταβιβαστικά). Πρόκειται για ρήματα που συνήθως σημαίνουν αλλαγή κατάστασης, με χρήση άλλοτε μεταβατική, ή ορθότερα μεταβιβαστική, όπου κάποιος δράστης, σε θέση υποκειμένου, προκαλεί την αλλαγή κατάστασης, και άλλοτε αμετάβατη, όπου το εσωτερικό όρισμα, το οποίο και υφίσταται την αλλαγή κατάστασης, εμφανίζεται ως υποκείμενο, ενώ είναι δυνατή η δήλωση αιτίας αλλά όχι συνειδητού δράστη. Στην κατηγορία αυτή ανήκει λ.χ. το ρήμα σβήνω:

α. ‘Η νεροποντή/ο πυροσβέστης έσβησε τη φωτιά που είχαμε ανάψει’.
β. ‘Έσβησε η φωτιά που είχε ξεσπάσει στην περιοχή (από τη βροχή/*από την πυροσβεστική)’.

Στα παραδείγματα αυτά, το αντικείμενο του μεταβατικού σβήνω, δηλ. η λέξη φωτιά, λειτουργεί ως υποκείμενο του αντίστοιχου αμετάβατου.

(4) Ρήματα με διπλή λειτουργία. Πρόκειται για ρήματα που χρησιμοποιούνται άλλες φορές ως μεταβατικά και άλλες ως αμετάβατα, αλλά η σημασία τους είναι διαφορετική στη μία σύνταξη και την άλλη, λ.χ. το φτάνω:

α. ‘Δεν φτάνω τα πάνω πάνω ράφια’.
β. ‘Το γκολ που βάλαμε δεν έφτασε, για να πάρουμε εμείς τη νίκη’ (= δεν ήταν αρκετό).

Στη σύγχρονη νεοελληνική λεξικογραφία, δεν γίνεται συστηματική χρήση των ανωτέρω διακρίσεων, ενώ και στη χρήση των συχνά παροδηγητικών παραδοσιακών δυαδικών χαρακτηρισμών για τη μεταβατικότητα, δεν φαίνεται να ακολουθείται μια ενιαία μεταξύ των λεξικών στρατηγική ή ακόμα μια συνεπής αντιμετώπιση στο πλαισίο του καθενός λεξικού. Το ΛΚΝ (: ιζ’) ξεκαθαρίζει ότι «στα ρήματα δεν θα βρει ο χρήστης ένδειξη που να δηλώνει αν το ρήμα είναι μεταβατικό ή αμετάβατο, επειδή αυτό εξάγεται από τον ορισμό», στρατηγική που μπορεί να προσπεράσει την δυνατή παρουσία προαιρετικών συμπληρωμάτων, καθώς και να συσκοτίσει την λεξικά καθορισμένη δυνατότητα εναλλαγών στη δομή ορισμάτων, όπως μεταξύ άλλων για τα ρήματα της κατηγορίας (3) παραπάνω. Το ΛΝΕΓ παραθέτει τις συντομογραφίες μετβ. και αμετβ., που σημαίνουν «μεταβατικό» και «αμετάβατο» ρήμα αντίστοιχα. Το ΝΕΛ κάνει χρήση τέτοιων ενδείξεων σε μερικά μόνο ρήματα.

Εστιάζοντας στη δεύτερη κατηγορία, η οποία αποτελεί το κύριο ενδιαφέρον του άρθρου, η χρήση ψευδοαμετάβατων ρημάτων, δηλ. ρημάτων πρωτοτυπικά μεταβατικών χωρίς όμως εκπεφρασμένο αντικείμενο, παρατηρείται χονδρικά στις ακόλουθες περιπτώσεις (στην κατηγοριοποίηση αυτή θα διαφοροποιηθούμε κάπως από την αντίστοιχη των Θεοφανοπούλου-Κοντού κ.ά. 1998:36-37):

(Ι) Όταν το αντικείμενο του ρήματος (i) έχει προαναφερθεί (α) ή (ii) είναι σαφές από το περικείμενο, φραστικό και καταστασιακό (β) και δεν επαναλαμβάνεται, γιατί εννοείται:

α. –‘Πήρατε αύξηση; –Ναι, πήραμε’ (ενν. αύξηση).
β. –‘Χτυπάει το κουδούνι. Ανοίγεις, σε παρακαλώ;’ (ενν. την πόρτα/*το παράθυρο)

Στην περίπτωση αυτή, το ελλείπον αντικείμενο δεν μπορεί να έχει τυχαία αναφορά, αλλά είναι μονοσήμαντα ανακτήσιμο (recoverable), με κάποιο συντακτικό ή πραγματολογικό μηχανισμό.

Ειδικά για την περίπτωση (i), το ελλείπον αντικείμενο μπορεί να αντιστοιχεί μόνο σε μη οριστική ονοματική φράση (δηλαδή με αόριστο ή μηδενικό προσδιοριστικό δείκτη) και η παράλειψη του μπορεί να αναλυθεί είτε ως παρουσία κενού/μηδενικού αντικειμένου pro (βλ. Giannakidou & Merchant 1997), είτε ενδεχομένως ως διαγραφή της ρηματικής φράσης (ΡΦ), με τον ρηματικό τύπο να εκφωνείται στη θέση της Κλίσης, προς την οποία υφίσταται υποχρεωτική συντακτική μετακίνηση στα ελληνικά (Θεοφανοπούλου-Κοντού 2002). Αν το αντικείμενο αντιστοιχεί σε οριστική ονοματική φράση, τότε μπορεί να παραλειφθεί μόνο αν στον ρηματικό τύπο προσαρτηθεί αντίστοιχη εγκλιτική αντωνυμία (κλιτικό), η οποία ακριβώς σηματοδοτεί την οριστικότητα του ελλείποντος αντικειμένου (γ). Το ότι οι αμετάβατες χρήσεις της περίπτωσης (i) εμπίπτουν και (πρέπει να) προβλέπονται από τη γραμματική είναι εμφανές από το γεγονός ότι όλα τα μεταβατικά ρήματα μπορούν να χρησιμοποιηθούν έτσι, με δεδομένους τους συντακτικούς περιορισμούς που αναφέρθηκαν. Επιπλέον, είναι γραμματική παρά λεξική ιδιότητα συνδεόμενη με σημασιολογικά χαρακτηριστικά του κατηγορήματος επειδή, εάν έχει εφαρμογή σε ένα ρήμα χ της Ελληνικής, δεν θα έχει εφαρμογή στο συνώνυμο ρήμα γλώσσας που στερείται τον σχετικό γραμματικό κανόνα, π.χ. της Αγγλικής.

γ. –Πήρατε την αύξηση; –Ναι, την πήραμε (ενν. την αύξηση) και όχι: *Ναι, πήραμε.

Η υποπερίπτωση (ii), η οποία φαίνεται να έχει εν πολλοίς αγνοηθεί στη συντακτική βιβλιογραφία, τουλάχιστον για τα ελληνικά, επίσης συνεπάγεται ένα μοναδικό πιθανό εννοούμενο αντικείμενο και εξαρτάται από το δεδομένο γραμματικό σύστημα (π.χ. το κενό αντικείμενο του παρ. (β) δεν θα ήταν δυνατό στα αγγλικά). Ωστόσο, δεν περιορίζεται σε αόριστες ονοματικές φράσεις, ενώ είναι πιθανό να υπάγεται σε γενικούς λεξικούς περιορισμούς παρόμοιους με αυτούς που εμποδίζουν αμετάβατες χρήσεις της περίπτωσης (ΙΙ), περιορισμούς ωστόσο που μπορούν να τυποποιηθούν γραμματικά με αναφορά σε κάποια ή κάποιες τάξεις συγγενών σημασιολογικά ρημάτων που επιτρέπουν με αυξημένη δυσκολία αυτού του τύπου κενά αντικείμενα, π.χ. ρήματα που δηλώνουν συγκεκριμένο τρόπο επιτέλεσης μιας ενέργειας, λ.χ. καταβροχθίζω, ρουφάω κ.λπ.

(ΙΙ) Όταν το ρήμα χρησιμοποιείται χωρίς δηλωμένο αντικείμενο, γιατί αυτό δεν ενδιαφέρει, δεν είναι συγκεκριμένο ή/και επειδή ως συμπλήρωμα εννοείται εύκολα το σύνηθες συμπλήρωμα της σχετικής ενέργειας, κάποιος γενικευτικός όρος ή ακόμα ένα συμπλήρωμα ομόρριζο του κατηγορήματος. Παραδείγματα: δανείζομαι / πληρώνω (ενν. χρήματα)· σιδερώνω / απλώνω (ενν. ρούχα)· βλάπτω στο Το κάπνισμα βλάπτει (ενν. τον άνθρωπο/όποιον καπνίζει) και ωφελώ στο Η γυμναστική ωφελεί (ενν. τον άνθρωπο/όποιον γυμνάζεται)· τραγουδώ (ενν. τραγούδια) και χορεύω (ενν. χορούς).

(ΙΙΙ) Όταν το αντικείμενο του ρήματος δεν δηλώνεται ως ευκόλως εννοούμενο, όπως στην αμέσως προηγούμενη περίπτωση, αλλά το ρήμα εκφράζει ξεχωριστή σημασία. Παραδείγματα: καπνίζω («είμαι καπνιστής»), πίνω («είμαι πότης»)· τρώω («γευματίζω ή δειπνώ»), ψωνίζω («κάνω τα ψώνια μου»)· τραγουδώ («ασχολούμαι επαγγελματικά με το τραγούδι») και χορεύω («ασχολούμαι επαγγελματικά με τον χορό»). Σε μερικές περιπτώσεις μάλιστα, το ρήμα μπορεί να αλλάζει σημασία και η νέα σημασία να μην έχει ούτε εννοούμενο αντικείμενο, π.χ. κλέβω στα χαρτιά, όπου κλέβω σημαίνει «παίζω χαρτιά με ανέντιμο τρόπο / καταστρατηγώντας τους κανόνες».

Ρήματα των κατηγοριών (ΙΙ) και (ΙΙΙ) μπορούν σαφώς να κατηγοριοποιηθούν σε τάξεις ρημάτων με λεξικοσημασιολογικά κριτήρια, ενώ η αμετάβατη χρήση τους υπόκειται σε σημασιοσυντακτικούς περιορισμούς όπως η ρηματική (Απ)Οψη (βλ. Tsimpli & Papadopoulou 2006), όπως φαίνεται στο ακόλουθο παράδειγμα από τη Μόζερ (1994:105). Τέτοιες πληροφορίες θα πρέπει να παρέχονται από τον λεξικογράφο όχι μόνο μέσω παραδειγμάτων, αλλά και άμεσα, ρητά, με την προσθήκη συγκεκριμένης πληροφορίας. Π.χ. στο λήμμα τραγουδάω χρειάζεται να δοθεί η πληροφορία ότι το ρήμα δηλώνει τη σημασία «ασχολούμαι επαγγελματικά με το τραγούδι» μόνο σε εξακολουθητικούς χρόνους. Ο λόγος είναι ότι από μόνο του ένα παράδειγμα όπου τραγουδούσα σημαίνει «ασχολιόμουν επαγγελματικά με το τραγούδι» δεν μπορεί να δώσει αρνητική ένδειξη, να πληροφορήσει ότι δεν είναι δυνατή η χρήση του τραγούδησα με τη σημασία «ασχολήθηκα επαγγελματικά με το τραγούδι». Για λόγους συνέπειας βέβαια, οι ομοειδείς περιπτώσεις πρέπει να αντιμετωπίζονται με τρόπο ενιαίο σε όλο το λεξικό, όπως άλλωστε για κάθε θέμα.

δ. – Μαθαίνω ότι είστε συνταξιούχος. Υπήρξατε όμως τραγουδιστής.
– Ναι, τραγουδούσα / *τραγούδησα.

Από λεξικογραφική άποψη η πρώτη κατηγορία ψευδοαμετάβατων ρημάτων δεν έχει ενδιαφέρον. Όπως αναφέρθηκε, σε θεωρητικό επίπεδο, οποιοδήποτε ρήμα της Νέας Ελληνικής μπορεί να χρησιμοποιηθεί χωρίς δηλωμένο αντικείμενο, εφόσον το αντικείμενο αυτό έχει αναφερθεί προηγουμένως ή είναι γνωστό από το καταστασιακό περιβάλλον. Επομένως, η περιγραφή της χρήσης αυτής αποτελεί έργο της γραμματικής και όχι του λεξικού.

Επομένως, η δεύτερη και η τρίτη κατηγορία ψευδοαμετάβατων ρημάτων μάς ενδιαφέρουν από λεξικογραφική σκοπιά. Εφόσον δηλαδή μερικά μόνο ρήματα της Νέας Ελληνικής μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως ψευδοαμετάβατα με ευκόλως εννοούμενο αντικείμενο αυτών των τύπων, ο συντάκτης των αντίστοιχων λημμάτων θα πρέπει να καταγράψει την πληροφορία αυτή. Συνοψίζοντας τις παρατηρήσεις μας παραπάνω, στις περιπτώσεις όπου η δυνατότητα αμετάβατης χρήσης ενδέχεται να είναι ιδιοσυγκρασιακή λεξική ιδιότητα, το εννοούμενο αντικείμενο είναι ή αόριστο (θα μπορούσαμε δηλαδή να βάλουμε μια αόριστη αντωνυμία σαν συμπλήρωμα, π.χ. 'άμα σκοτώσεις, σε πάνε φυλακή') ή γενικευτικό (π.χ. 'φαγητό' για το 'τρώω' και το 'μαγειρεύω' κ.λπ.) ή μια χαρακτηριστική (τόσο ώστε να αποτελεί ασχολία) περίπτωση αντικειμένου ('αλκοόλ' για το 'πίνω', λογοτεχνία για το 'γράφω' κ.λπ.). Αυτές οι τρεις παρατηρήσεις μπορούν να χρησιμοποιηθούν σαν διαγνωστικά κριτήρια από τον λεξικογράφο για να αποφασίσει αν είναι απαραίτητο να καταγράψει τη δυνατότητα ψευδοαμετάβατης χρήσης. Συγκεκριμένα, για την κατηγορία (ΙΙ), μπορεί να διακρίνει ξεχωριστή υποσημασία που να περιλαμβάνει χαρακτηριστικά παραδείγματα χρήσης ή απλώς ξεχωριστό επιμέρους πεδίο στο ευρύτερο πεδίο των παραδειγμάτων. Αν αναγνωριστεί επιμέρους υποσημασία για τη χρήση ενός ρήματος ως ψευδοαμετάβατου, καλό είναι να καταγραφούν και αντίστοιχα παραδείγματα χρήσης για λόγους πληρότητας. Για την κατηγορία (ΙΙΙ), είναι σωστό να καταγραφεί ξεχωριστή σημασία στο λήμμα, αφού εδώ η σημασία του ψευδοαμετάβατου έχει απομακρυνθεί κάπως.

4. Λεξικογραφικές πρακτικές: παρατηρήσεις και προτάσεις

Ως προς τους όρους/χαρακτηρισμούς μεταβατικό και αμετάβατο (και ψευδοαμετάβατο), μπορούμε να διακρίνουμε δύο περιπτώσεις: είτε να μην καταγράφονται ρητές συντακτικές πληροφορίες για τη μεταβατική ή αμετάβατη χρήση ενός ρήματος (όπως στο ΛΚΝ) είτε να παρέχονται (όπως στο ΛΝΕΓ και το ΝΕΛ). Στην πρώτη περίπτωση, η συντακτική συμπεριφορά του ρήματος συνήθως δηλώνεται έμμεσα, μέσω κατάλληλων παραδειγμάτων χρήσης, ενώ στη δεύτερη περίπτωση μπορούν να δηλώνονται και ρητά, μέσω της σχετικής συντακτικής πληροφορίας, και έμμεσα, μέσω παραδειγμάτων. Θεωρούμε προτιμότερη τη δεύτερη πρακτική, γιατί η περιγραφή γίνεται με αυτή όσο το δυνατόν πληρέστερη. Για τα ψευδοαμετάβατα της δεύτερης και της τρίτης κατηγορίας, προτείνουμε η συζητούμενη χρήση τους με μη εκπεφρασμένο αντικείμενο να δηλώνεται σε ξεχωριστό, ευδιάκριτο υποπεδίο του πεδίου των παραδειγμάτων μεταβατικής χρήσης, πράγμα που δεν παρατηρούμε στα λεξικά. Έτσι, η πληροφορία για τη συγκεκριμένη χρήση θα είναι σαφέστερη. Επίσης, πριν από το υποπεδίο παραδειγμάτων ψευδοαμετάβατης χρήσης ενός ρήματος, μπορεί να γίνει προσθήκη μιας πληροφορίας εύληπτης από μη ειδικούς, όπως χωρίς δήλωση αντικειμένου, και όχι παράθεση του χαρακτηρισμού ψευδοαμετάβατο, που θα δυσκόλευε τους περισσότερους αναγνώστες του λεξικού. Γενικά, τα ψευδοαμετάβατα ρήματα στα αντίστοιχα λήμματα ενός λεξικού θα ήταν προτιμότερο να μη χαρακτηρίζονται αμετάβατα, όπως διαπιστώνεται ότι συμβαίνει, γιατί υπάρχει κίνδυνος σύγχυσης με τα καθαρώς αμετάβατα.

Ας δούμε τι γράφουν τα τρία λεξικά στα λήμματα δανείζω και σιδερώνω ως προς το θέμα που μας απασχολεί:

δανείζω [...] 1. παραχωρώ σε κπ. κτ. δικό μου για να το χρησιμοποιήσει, με την προϋπόθεση να μου το επιστρέψει μέσα σε κάποιο χρονικό διάστημα: [...] || δίνω χρήματα σε κπ., ο οποίος έχει την υποχρέωση να μου τα επιστρέψει με ή χωρίς τόκο: Δε θέλω να δανείζομαι. Δανείστηκε με υψηλό / χαμηλό τόκο. Oι τράπεζες δε δανείζουν σε πρόσωπα αφερέγγυα. [...] (ΛΚΝ).

δανείζω 1. δίνω χρηματικό ποσό σε (κάποιον) με τη συμφωνία να μου το επιστρέψει, το ίδιο ή επαυξημένο με τόκο: [...] δανείζω με τόκο 15%. [...] (ΛΝΕΓ).

δανείζω [...] 1. [...] δίνω κάτι σε κάποιον με τη συμφωνία να μου το επιστρέψει σε ορισμένο χρονικό διάστημα: [...] δανείζει με τόκο (ΝΕΛ).

Στο λήμμα δανείζω, όπου καταγράφεται ο μεσοπαθητικός τύπος δανείζομαι (παρότι στην ουσία το δανείζομαι δεν συνιστά συντακτικά παθητική εκδοχή του δανείζω), το ΛΚΝ καταγράφει παραδείγματα χρήσης του δανείζω, -ομαι ως ψευδοαμετάβατου. Τα συγκεκριμένα παραδείγματα ανήκουν σε υποσημασία της πρώτης σημασίας. Στην επιμέρους αυτή σημασία, δεν δίνονται παραδείγματα χρήσης του δανείζω με δηλωμένο αντικείμενο, αφήνοντας ασαφές αν αυτή η (επιτρεπτή) χρήση είναι δυνατή. Το ΛΝΕΓ στο ίδιο λήμμα παραθέτει μόνο ένα παράδειγμα αμετάβατης χρήσης του. Το παράδειγμα αυτό ανήκει στην πρώτη από τις τέσσερις σημασίες του λήμματος. Σημειωτέον ότι η υποσημασία 3α «παίρνω χρηματικό δάνειο» του ΛΝΕΓ, που αφορά τον μεσοπαθητικό τύπο δανείζομαι, περιλαμβάνει το παράδειγμα δανείζομαι από την Τράπεζα 10 000 000, αφήνοντας ακάλυπτη την ψευδοαμετάβατη χρήση. Στο ΝΕΛ, που δεν χαρακτηρίζει μεταβατικό ή αμετάβατο το εν λόγω ρήμα, το ένα από τα δύο καταγραφόμενα παραδείγματα του δανείζω, -ομαι αναφορικά με χρηματικό ποσό δεν έχει δηλωμένο αντικείμενο του ρήματος, διακινδυνεύοντας να δώσει, λανθασμένα, την εντύπωση ότι με αυτή τη σημασία δεν παίρνει αντικείμενο, ή έστω αφήνοντας στον αναγνώστη το ερώτημα ανοιχτό.

Στο λήμμα σιδερώνω το ΛΚΝ, το ΛΝΕΓ και το ΝΕΛ δεν καταγράφουν παραδείγματα χρήσης του ρήματος χωρίς εκπεφρασμένο αντικείμενο. Μόνο το ΛΝΕΓ χαρακτηρίζει συντακτικά το ρήμα, και μάλιστα ως μεταβατικό.

Τα ρήματα καπνίζω και πίνω χρησιμοποιούνται στα Νέα Ελληνικά όχι μόνο με τις βασικές, αλλά και με εξειδικευμένες σημασίες, που θα πρέπει να καταγραφούν στα λήμματα αυτά μαζί με αντίστοιχα παραδείγματα χρήσης. Το καπνίζω, εκτός από τη σημασία «εισπνέω καπνό από τσιγάρο κτλ.», έχει και τη σημασία «συνηθίζω να καπνίζω τσιγάρα, πούρα κτλ., καπνίζω συστηματικά, είμαι καπνιστής». Το πίνω μπορεί να δηλώνει τρεις διαφορετικές σημασίες σχετικές με το συζητούμενο θέμα: «καταναλώνω οποιοδήποτε υγρό (όπως νερό, γάλα κτλ.)», «καταναλώνω οινοπνευματώδες ποτό (όπως κρασί, ούζο κτλ.)» και «συνηθίζω να πίνω αλκοολούχα ποτά (όπως κρασί, ούζο κτλ.), πίνω συστηματικά, είμαι πότης». Παραδείγματα χρήσης του καπνίζω και του πίνω:

1α. Ο Γιάννης έχει βγει στο μπαλκόνι και καπνίζει (ένα τσιγάρο). β. Καπνίζω από 20 χρονών.
2α. Πίνω γάλα. β. Χθες βγήκα και ήπια. γ. Λένε ότι ο πατέρας του πίνει.

Τα τρία λεξικά γράφουν σχετικά:

καπνίζω [...] βάζω στο στόμα μου την άκρη ενός αναμμένου τσιγάρου, πούρου ή πίπας και κατά διαστήματα εισπνέω τον καπνό που παράγεται από την καύση και τον εκπνέω από το στόμα ή από τη μύτη: ~ ένα τσιγάρο. ~ πίπα. [...] Kάπνιζε αρειμανίως. Kαπνίζει σαν φουγάρο / σαν αράπης, πάρα πολύ. [...] || καπνίζω συστηματικά, έχω τη συνήθεια να καπνίζω: Kαπνίζει από μικρός. Eγώ δεν ~. [...] (ΛΚΝ).

καπνίζω (μετβ.) 1. εισπνέω και εκπνέω από το στόμα τον καπνό (από τσιγάρο, πίπα, πούρο ή άλλη επεξεργασμένη μορφή των φύλλων καπνού: ~ 10 τσιγάρα την ημέρα / πούρα Αβάνας / αρωματικό καπνό σε ναργιλέ [...] (αμετβ.) 5. εισπνέω και εκπνέω από το στόμα τον καπνό από τσιγάρο, πίπα, πούρο κ.λπ.: οι επιβάτες παρακαλούνται να μην καπνίζουν κατά την προσγείωση 6. είμαι καπνιστής: –Καπνίζετε; –Όχι || καπνίζω σαν φουγάρο (ΛΝΕΓ)

καπνίζω [...] Α. μτβ. 1. εισπνέω τον καπνό που παράγεται από αναμμένα φύλλα του φυτού καπνός που βρίσκονται κατάλληλα επεξεργασμένα μέσα σε τσιγάρο ή πούρο ή τοποθετούνται μέσα σε πίπα: δεν ~σα κανένα τσιγάρο από χτες [...] Β. αμτβ. 2 είμαι καπνιστής (ΝΕΛ)

πίνω [...] 1. εισάγω στο στόμα και, στη συνέχεια, στο στομάχι μου ένα υγρό, ένα ποτό, καταναλίσκω ένα υγρό καταπίνοντάς το: ~ νερό / γάλα / τσάι / καφέ / κρασί / μπίρα. ~ έναν καφέ / ένα φλιτζάνι τσάι / μια γουλιά νερό / ένα ποτήρι κρασί. ~ αργά / απολαυστικά / αχόρταγα / με βουλιμία. ~ με μικρές / μεγάλες γουλιές. Δεν ~ αλκοόλ. Θέλω να πιω κάτι δροσιστικό. Ήπιε την μπίρα του μονορούφι. [...] O δράκουλας πίνει το αίμα των θυμάτων του. [...] 3. πίνω αλκοόλ, ένα οινοπνευματώδες ποτό: ~ κρασί / ούζο / ρετσίνα / λικέρ / ουίσκι. Kάθισαν στην ταβέρνα και ήπιαν. Δεν ήπια ούτε σταγόνα σήμερα. Πίνανε ως το πρωί. Πάμε να πιούμε κάτι. Θα πιεις ακόμα ένα ποτήρι; ~ στην υγειά σου! Ήπιαν όλοι προς τιμή των νεονύμφων. Ήρθε πιωμένος, έχοντας πιει, μεθύσει. 4. πίνω συχνά και σε μεγάλες ποσότητες οινοπνευματώδη ποτά, είμαι πότης, μέθυσος: Άρχισε πάλι να πίνει. Πίνει για να ξεχάσει. ~ και μεθώ. Σταμάτα να πίνεις, θα καταστραφείς! Πίνει σαν σφουγγάρι. Tον έδιωξαν από τη δουλειά του, γιατί έπινε. [...] (ΛΚΝ).

πίνω [...] (μετβ.) 1. ρουφώ (υγρό) με το στόμα, ώστε να καταλήξει στο στομάχι: ~ γάλα / πορτοκαλάδα [...] (αμετβ.) 4. καταναλώνω (οινοπνευματώδες ποτό): βάλε να πιω || ούτε καπνίζει ούτε πίνει· κάνει υγιεινή ζωή || πίνει πολύ, αλλά αντέχει 5. (ειδικότ.) έχω εθιστεί στο αλκοόλ, είμαι πότης: ήταν γνωστό το πάθος του: έπινε 6. κάνω πρόποση: ~ στην υγειά / εις υγείαν κάποιου (ΛΝΕΓ).

πίνω Α. μτβ. 1. παίρνω υγρό με το στόμα και το καταπίνω ώστε να καταλήξει στο στομάχι μου: ~ γάλα / καφέ [...] Β. αμτβ. 1 έχω μεγάλη εξάρτηση από το αλκοόλ· είμαι μέθυσος: καπνίζει και πίνει πολύ. (ΝΕΛ).

Σε ό,τι αφορά το λήμμα καπνίζω, μεταξύ των τριών λεξικών παρατηρούνται και κοινά στοιχεία αλλά και αρκετές ενδείξεις ανομοιογενούς αντιμετώπισης ως προς το θέμα μας. Και τα τρία λεξικά αναγνωρίζουν τις δύο σημασίες που προαναφέραμε, για την ακρίβεια το ΛΚΝ ως υποσημασίες. Για τη σημασία «εισπνέω τον καπνό κτλ.» το ΛΚΝ δίνει παραδείγματα και μεταβατικής και ψευδοαμετάβατης χρήσης του ρήματος. Το ΛΝΕΓ καταγράφει τη σημασία αυτή μαζί με κατάλληλα παραδείγματα και στο τμήμα του λήμματος για τη μεταβατική και στο τμήμα για την αμετάβατη χρήση του ρήματος. Το ΝΕΛ εντάσσει τη σημασία αυτή στο τμήμα του λήμματος για τη μεταβατική χρήση του καπνίζω, επομένως παραλείπει να καταγράψει τη χρήση του χωρίς δηλωμένο αντικείμενο στην ίδια σημασία. Η περιγραφή της συντακτικής συμπεριφοράς του καπνίζω ως προς το θέμα μας είναι πλήρης και στο ΛΚΝ και στο ΛΝΕΓ. Απλώς η πρακτική του ΛΚΝ είναι πιο οικονομική, γιατί εκεί διατυπώνεται ένας μόνο ορισμός για τη σημασία «εισπνέω τον καπνό κτλ.». Το ΛΝΕΓ για την ίδια σημασία αναγκάζεται να καταγράψει δύο παρεμφερείς ορισμούς, γιατί έχει δομήσει το ερμήνευμα με βάση τη διάκριση μεταβατικό-αμετάβατο. Το ΝΕΛ, που επίσης κάνει τη διάκριση αυτή, δεν πληροφορεί ότι το ρήμα στη σημασία Α1 μπορεί να μην ακολουθείται από αντικείμενο, πράγμα όμως που ίσως μπορεί να δικαιολογηθεί από τον μικρότερο όγκο του συγκεκριμένου λεξικού σε σύγκριση με τα άλλα δύο. Στο ΛΚΝ θα μπορούσαν τα παραδείγματα χρήσης του καπνίζω χωρίς δήλωση του αντικειμένου να καταγραφούν σε επιμέρους πεδίο του πεδίου των παραδειγμάτων, με καταγραφή της σχετικής πληροφορίας (λ.χ.: χωρίς δήλωση του αντικειμένου), ώστε να γίνει σαφέστερη διάκριση μεταξύ των δύο περιπτώσεων, δηλ. της παρουσίας ή της απουσίας εκπεφρασμένου αντικειμένου. Για τη σημασία «καπνίζω συστηματικά» ή «είμαι καπνιστής», το ΛΚΝ δίνει μόνο μέσω παραδείγματος την ψευδοαμετάβατη χρήση του ρήματος, εφόσον δεν δίνει ποτέ ρητή συντακτική πληροφορία σχετικά με τη μεταβατική ή την αμετάβατη χρήση ενός ρήματος. Τα άλλα δύο λεξικά χαρακτηρίζουν αμετάβατο το ρήμα ως προς αυτή τη σημασία, το ΛΝΕΓ μάλιστα προσθέτει παραδείγματα όπου δεν δηλώνεται το αντικείμενο. Επειδή πρόκειται για εξειδικευμένη σημασία, όπου το ρήμα δεν ακολουθείται από αντικείμενο, στην προκειμένη περίπτωση είναι σωστό να καταγραφεί ως ξεχωριστή η σημασία αυτή σε ένα λεξικό.

Κοινά στοιχεία αλλά και αναντιστοιχίες διαπιστώνονται στα τρία λεξικά και ως προς το πίνω. Το ΛΚΝ και το ΛΝΕΓ αναγνωρίζουν τις τρεις σημασίες που προαναφέραμε, ενώ το ΝΕΛ μόνο την πρώτη και την τρίτη, αφού παραλείπει τη σημασία «καταναλώνω αλκοόλ». Και εδώ η περιγραφή από το ΛΚΝ και το ΛΝΕΓ είναι πληρέστερη, αλλά το μικρότερο μέγεθος του ΝΕΛ μπορεί να δικαιολογήσει την παράλειψη αυτή. Το ΛΚΝ στη σημασία 1, μέσω παραδειγμάτων, εύστοχα καταγράφει και τη μεταβατική και την ψευδοαμετάβατη χρήση του ρήματος. Το ίδιο κάνει και στη σημασία 3, όπου όμως θα μπορούσε να δώσει μόνο παραδείγματα χωρίς αντικείμενο. Η σημασία 3 του πίνω του ΛΚΝ (ή η 4 του ΛΝΕΓ) είναι εξειδικευμένη και εκεί συνήθως το ρήμα χρησιμοποιείται χωρίς αντικείμενο. Εδώ ένα επιστημονικό corpus –και δευτερευόντως η χρήση του διαδικτύου– θα μας έδινε μια εικόνα της γλωσσικής πραγματικότητας και μάλλον θα μας έδειχνε ότι στη σημασία αυτή το αντικείμενο του ρήματος δεν δηλώνεται. Το πίνω κρασί / ούζο κτλ. μπορούν να ενταχθούν στη σημασία 1 μαζί με το ήδη υπάρχον εκεί Ήπιε την μπίρα του μονορούφι. Όλα τα παραδείγματα που καταγράφει το ΛΚΝ στη σημασία 4 δεν έχουν αντικείμενο –και σωστά. Το ΛΝΕΓ καταγράφει μόνο παραδείγματα χρήσης του ρήματος με εκπεφρασμένο αντικείμενο, γιατί δεσμεύεται από την ένδειξη μετβ. (= μεταβατικό), αλλά έτσι δεν φαίνεται πουθενά στο λήμμα μέσω παραδειγμάτων ότι το πίνω μπορεί να χρησιμοποιηθεί και χωρίς αντικείμενο. Απεναντίας, στο λήμμα τρώω το ίδιο λεξικό καταχωρίζει δύο φορές τη σημασία «μασώ και καταπίνω τροφή», με παρεμφερείς ορισμούς, μία φορά για τη μεταβατική και μία για την αμετάβατη χρήση του ρήματος. Το ΛΝΕΓ επίσης αναγνωρίζει τις σημασίες 4 και 5, που συνοδεύονται σωστά από παραδείγματα χωρίς αντικείμενο. Το ίδιο λεξικό αναγνωρίζει τη σημασία «κάνω πρόποση» και καταγράφει παραδείγματα με απουσία αντικειμένου –το ΛΚΝ παραθέτει συναφώς κυρίως το πίνω στην υγειά σου! αλλά και το Ήπιαν όλοι προς τιμή των νεονύμφων, που υπάγονται όμως στη σημασία 3 «πίνω αλκοόλ». Το ΝΕΛ με βάση τη διάκριση μεταβατικό-αμετάβατο και με κατάλληλα παραδείγματα καταγράφει τις σημασίες «πίνω υγρό κτλ.» και «είμαι μέθυσος», όχι όμως και τη σημασία «πίνω αλκοόλ», ίσως λόγω του μικρότερου όγκου του.

Περιπτώσεις ρημάτων της κατηγορίας (ΙΙΙ) που γενικά δεν αντιμετωπίζονται απολύτως ικανοποιητικά είναι αυτές των τραγουδώ («ασχολούμαι επαγγελματικά με το τραγούδι») και χορεύω («ασχολούμαι επαγγελματικά με τον χορό»). Μόνο το ΛΝΕΓ διακρίνει την εν λόγω σημασία του τραγουδώ, αλλά χαρακτηρίζει αμετάβατη την ψευδοαμετάβατη αυτή χρήση του. Επίσης, κανένα από τα τρία λεξικά δεν καταγράφει την αντίστοιχη σημασία του χορεύω.

5. Συμπεράσματα

Διαπιστώσαμε ότι τα ψευδοαμετάβατα ρήματα της Νέας Ελληνικής δεν αντιμετωπίζονται με ενιαίο τρόπο στα λήμματα των τριών λεξικών. Η αναντιστοιχία αυτή μπορεί να οφείλεται σε διαφορετικό τρόπο καταγραφής των γραμματικών πληροφοριών (το ΛΚΝ λ.χ., σε αντίθεση με το ΛΝΕΓ και το ΝΕΛ, δεν ακολουθεί ποτέ τη διάκριση μεταβατικό/αμετάβατο), σε μη αναγνώριση κάποιας από τις ξεχωριστές σημασίες των ψευδοαμετάβατων ή σε μη καταγραφή σχετικών παραδειγμάτων χρήσης.

Για τα ψευδοαμετάβατα ρήματα της κατηγορίας (ΙΙ), που δεν έχουν αποκτήσει εξειδικευμένες σημασίες σε σχέση με τα αντίστοιχα μεταβατικά, προτείναμε να δηλωθεί η ψευδοαμετάβατη χρήση τους σε επιμέρους πεδίο των παραδειγμάτων, μαζί με τη σχετική ένδειξη-συντακτική πληροφορία ότι στην προκειμένη περίπτωση χρησιμοποιούνται χωρίς δήλωση του αντικειμένου. Για τα ψευδοαμετάβατα ρήματα της κατηγορίας (ΙΙΙ), που έχουν αποκτήσει εξειδικευμένες σημασίες σε σχέση με τα αντίστοιχα μεταβατικά, προτείναμε να καταγραφούν ξεχωριστά αυτές οι εξειδικευμένες σημασίες, να χαρακτηριστούν μεταβατικά τα ψευδοαμετάβατα αυτά ρήματα, αλλά και πάλι να καταγραφεί η ένδειξη ότι στην προκειμένη περίπτωση χρησιμοποιούνται χωρίς δήλωση του αντικειμένου.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

Θεοφανοπούλου-Κοντού, Δ. – Κατσιμαλή Γ. – Μόζερ Α. – Νικηφορίδου Β. – Χειλά-Μαρκοπούλου Δ. [επιμέλεια έκδοσης] (1998). Θέματα νεοελληνικής σύνταξης. Θεωρία-ασκήσεις (Αθήνα: Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών).

Θεοφανοπούλου-Κοντού, Δ. (2003). «Τα ρήματα κίνησης της Νέας Ελληνικής και η μεταβιβαστική τους χρήση». Στο Σύγχρονες Τάσεις στην Ελληνική Γλωσσολογία: Μελέτες αφιερωμένες στην Ειρήνη Φιλιππάκη-Warburton (επιμ. Δ. Θεοφανοπούλου-Κοντού, Χ. Λασκαράτου, Μ. Σηφιανού, Μ. Γεωργιαφέντης, Β. Σπυρόπουλος). Αθήνα:Πατάκη, 237-255.

Mόζερ, A. (1994). Ποιόν και Απόψεις του Ρήματος. Παρουσία, Αθήνα.

Μπάτζιος Γ. (1999). Λεξικογραφία, λεξικολογία και γλωσσολογία. Αδημοσίευτη εργασία εξαμήνου στο πλαίσιο του μεταπτυχιακού προγράμματος γλωσσολογίας (Αθήνα).

----------

Alexiadou, A. & E. Anagnostopoulou (2004). ‘Voice morphology in the causative/inchoative alternation: Evidence for a non-unified structural analysis of unaccusatives’. In The Unaccusativity Puzzle: Explorations of the Syntax-Lexicon Interface, Α. Αlexiadou, E. Anagnostopoulou and M. Everaert (eds), 114-136. Oxford: Oxford University Press.

Bloomfield, L. (1933). Language. New York: Henry Holt and Co.

Burzio, L. (1986). Italian Syntax: A Government-Binding Approach. Dordrecht:Reidel.

Giannakidou, A., Merchant, J., (1997.) ‘On the interpretation of null indefinite objects in Greek. Studies in Greek Linguistics’. Proceedings of the 10th Annual Meeting of the Department of Linguistics, Faculty of Philosophy, Aristotle University of Thessaloniki, Kyriakidis, Thessaloniki, pp. 290–303.

Hale, K. & Keyser, S. J. (2002). Prolegomenon to a Theory of Argument Structure.
Cambridge (Mass.): MIT Press

Ilson R. [έκδ.] (1985). Dictionaries, lexicography and language learning. (Oxford:Pergamon Press).

Jackson H. (1985). “Grammar in the dictionary”. Στον Ilson R. [έκδ.] 1985:53-59.

Perlmutter, D.M. (1978). Impersonal Passives and the Unaccusativity Hypothesis.
In Proceedings of the Fourth Annual Meeting of the Berkeley Linguistic Society, Berkeley Linguistic Society, University of California, Berkeley, 157-189.

Sinclair J. [έκδ.] 1987: Looking Up: An Account of the COBUILD Project in lexical computing and the development of the Collins COBUILD English Language Dictionary (London: Collins ELT).

Tsimpli, I.M. & D. Papadopoulou (2006). ‘Aspect and argument realization: A study on antecedentless null objects in Greek’. Lingua, 116 (2006) 1595–1615

λεξικογραφικές σημειώσεις: σχετικά με τα επιρρήματα απλά-απλώς κτλ.

2010-06-01T21:00:00.003+03:00

Σύμφωνα με διάφορες βιβλιογραφικές πηγές, όπως οδηγούς ή άρθρα για τη χρήση της νεοελληνικής γλώσσας, ορισμένοι τύποι επιρρημάτων σε -α κανονικά έχουν διαφορετική σημασία από τους αντίστοιχους επιρρηματικούς τύπους σε -ως. Για παράδειγμα, απλά σημαίνει «με απλό τρόπο» (Θα μιλήσω απλά, ώστε να με καταλάβετε όλοι), ενώ απλώς «μόνο» (Δεν είμαι ο συντάκτης του κειμένου, εγώ απλώς το αναδημοσίευσα)· άμεσα σημαίνει «χωρίς μεσολάβηση» (Ο υποδιευθυντής λογοδοτεί άμεσα στον ίδιο τον διευθυντή), ενώ αμέσως «χωρίς χρονοτριβή» (Ξάπλωσα και με πήρε αμέσως ο ύπνος)· επίσης, αδιάκριτα «χωρίς διακριτικότητα» (Με κοιτάζει αδιάκριτα και με φέρνει σε δύσκολη θέση), ενώ αδιακρίτως «χωρίς διάκριση» (Ένοπλος πυροβολούσε αδιακρίτως ανυποψίαστους περαστικούς)· τέλος, έκτακτα «υπέροχα» (Πήγα για λίγες μέρες στο εξωτερικό και πέρασα έκτακτα), ενώ εκτάκτως «εκτός προγράμματος» (Σε επείγουσες περιπτώσεις η επιτροπή συνεδριάζει εκτάκτως) κ.ά. Είναι χαρακτηριστικό ότι το ΛΝΕΓ παραθέτει πλαισιωμένα σχόλια για τη διτυπία αυτή των επιρρηματικών τύπων μετά τα λήμματα απλώς, αμέσως, αδιακρίτως, έκτακτα (1).

Ωστόσο, με βάση τη γλωσσική πραγματικότητα, όπως έχει διαμορφωθεί τα τελευταία χρόνια, θα μπορούσαν χονδρικά να διακριθούν δύο κατηγορίες επιρρηματικών ζευγών. Στην πρώτη, η μορφολογική διάκριση αντιστοιχεί πάντοτε και σε σημασιολογική: λ.χ. ευχαρίστως «με προθυμία» (Ευχαρίστως θα σε βοηθήσω, αν χρειαστεί)-ευχάριστα «με ευχάριστη διάθεση» (Πέρασα ευχάριστα την ώρα μου), περιέργως «παραδόξως» (Περιέργως δεν κάνει κρύο, αν και χειμώνας)-περίεργα «με περιέργεια κτλ.» (Με κοίταζε περίεργα, σαν να ήθελε να με ρωτήσει κάτι). Στη δεύτερη, τα επιρρήματα σε -α και αυτά σε -ως αλληλοεπικαλύπτονται εν μέρει ή πλήρως ως προς τις σημασίες τους. Για παράδειγμα, τη σημασία «μόνο» εκφράζει και το απλώς και το απλά, τη σημασία «χωρίς χρονοτριβή» και το αμέσως και το άμεσα κ.λπ. Καλό είναι να διακριθούν μεταξύ τους οι περιπτώσεις αυτές και να μη εξετάζονται τα εν λόγω επιρρηματικά ζεύγη όλα μαζί, σαν να μην έχουν διαφορές μεταξύ τους. Και πάντως δεν είναι σωστό η περίπτωση λ.χ. των απλά-απλώς να αντιμετωπίζεται από λεξικογραφική ή άλλη άποψη με τον ίδιο τρόπο όπως η περίπτωση λ.χ. των περίεργα-περιέργως.

Είναι πλέον καιρός τα λεξικά της Νέας Ελληνικής να καταγράψουν όλες τις σημασίες και τις χρήσεις του επιρρηματικού τύπου απλά. Συγκεκριμένα, ένα νεοελληνικό λεξικό θα πρέπει να πληροφορεί: πρώτον, ότι το επίρρημα απλά τα τελευταία χρόνια δηλώνει όχι μόνο τη σημασία «με απλό τρόπο», αλλά και τη σημασία «μόνο»· δεύτερον, ότι το απλά δεν χρησιμοποιείται μόνο ως επίρρημα με τις δύο σημασίες που προαναφέρθηκαν, «με απλό τρόπο» και «μόνο», αλλά και ως σύνδεσμος, με τη σημασία «μόνο (που)». Η διαδικτυακή έρευνα μάλιστα του απλά επαληθεύει κάτι που είναι γνωστό από την κοινή πείρα, ότι δηλ. ο συγκεκριμένος επιρρηματικός τύπος χρησιμοποιείται κατά κόρον με τη σημασία «μόνο (που)». Είναι τόσο συχνή και γνωστή η συγκεκριμένη χρήση του απλά, ώστε δεν είναι καν αναγκαία η έρευνα σε σώματα γλωσσικού υλικού, προκειμένου να αποδειχθεί. Με αυτήν τη σημασία ακούμε το απλά καθημερινά, ώστε δεν είναι δυνατόν αυτή να αποσιωπηθεί από έναν σύγχρονο λεξικογράφο. Η μη καταγραφή του απλά ως «μόνο (που)» αντιστρατεύεται την περιγραφική μέθοδο προσέγγισης των γλωσσικών φαινομένων, την οποία πρέπει να ακολουθεί και ο λεξικογράφος, και μπορεί να θεωρηθεί ρυθμιστική.

Στο λήμμα απλά, είτε πρόκειται για βασικό λήμμα είτε για υπολήμμα, δηλ. λήμμα υποταγμένο στο απλός -ή -ό, μπορούν να καταγραφούν οι εξής σημασίες και χρήσεις, μαζί με παραδείγματα παρόμοια με τα κατωτέρω:

-πρώτον, «με απλό τρόπο»: Ντύνεται απλά, αλλά με γούστο. Λύσαμε την παρεξήγηση έτσι απλά, χωρίς πολλά λόγια·

-δεύτερον, «μόνο»: Ακούω απλά, χωρίς να σχολιάζω. Είμαι όχι απλά ικανοποιημένος, αλλά ενθουσιασμένος·

-τρίτον (ως σύνδεσμος), «μόνο (που), όμως, αλλά»: Θα ερχόμουν, απλά κάτι μου έτυχε. Δεν ξέχασα να σου τηλεφωνήσω, απλά δεν πρόλαβα.

Για το απλώς, μπορούν να σημειωθούν οι ακόλουθες σημασίες και χρήσεις:

-πρώτον, «μόνο»: Μην εκνευρίζεσαι, απλώς μια ερώτηση έκανα! Δεν διαβάζω με προσοχή, απλώς ξεφυλλίζω·

-δεύτερον (ως σύνδεσμος), «μόνο (που), όμως, αλλά»: Δεν έγραψα ψέματα, απλώς δεν έχω πει όλη την αλήθεια. Θα του μιλούσα αν διασταυρώνονταν οι δρόμοι μας, απλώς δεν έτυχε.

Για περιπτώσεις επιρρηματικών ζευγών όπου η αποκλίνουσα ή νεότερη χρήση των επιρρημάτων σε -α με σημασίες τις οποίες είχαν παλαιότερα μόνο τα αντίστοιχα επιρρήματα σε -ως δεν φαίνεται τόσο συχνή όσο του απλά, θα πρέπει να γίνουν επιστημονικές έρευνες που θα αποκαλύψουν σε ποιον βαθμό χρησιμοποιείται ο ένας ή ο άλλος επιρρηματικός τύπος. Για να οδηγηθούμε σε ασφαλή συμπεράσματα σχετικά με την έκταση της αποκλίνουσας χρήσης λ.χ. του αδιάκριτα , του έκτακτα κτλ., καλό θα ήταν να είχαμε στη διάθεσή μας έγκυρο corpus και να μη βασιζόμαστε αποκλειστικά στο διαδίκτυο. Στην περίπτωση του απλά, όπως προαναφέρθηκε, η διαδικτυακή έρευνα επιβεβαιώνει ότι η νεότερη χρήση του απλά είναι ευρύτατη. Η λεξικογραφική αντιμετώπιση των επιρρηματικών αυτών ζευγών, πλην του απλά-απλώς, για το οποίο είναι ήδη γνωστό τι ισχύει, θα πρέπει να βασιστεί στα αποτελέσματα της γλωσσολογικής αυτής έρευνας. Επίσης, ο λεξικογραφικός χειρισμός του συζητούμενου θέματος θα πρέπει να χαρακτηρίζεται από συνέπεια. Οι ομοειδείς μεταξύ τους περιπτώσεις χρειάζεται να αντιμετωπίζονται με ενιαίο τρόπο. (2)

Στα σύγχρονα λεξικά που αναφέρονται πιο κάτω (ΕΕΛ, ΛΚΝ, ΛΝΕΓ, ΝΕΛ) δεν καταγράφεται εντός λήμματος η αποκλίνουσα ή νεότερη χρήση του απλά. Πιθανότατα οι λεξικογράφοι επηρεάστηκαν από κείμενα όπου χαρακτηρίζεται εσφαλμένη η χρήση αυτή, γι' αυτό δίστασαν να την καταγράψουν. Ειδικά όμως οι συντάκτες λημμάτων των λεξικών που κυκλοφόρησαν ή πρωτοκυκλοφόρησαν τη δεκαετία του '90 μπορεί να έκριναν ότι η χρήση του απλά αντί του απλώς δεν είχε διευρυνθεί ακόμη τόσο πολύ τότε όσο σήμερα.

Το ΛΝΕΓ σε πλαισιωμένα σχόλια μετά τα λήμματα απλώς και αμέσως επισημαίνει τη σημασιολογική διάκριση μεταξύ απλά- απλώς, άμεσα- αμέσως κ.ά. Ειδικά μετά το λήμμα απλώς ερμηνεύει τη χρήση του απλά αντί του απλώς ως εξής: «από εσφαλμένη αντίληψη της έννοιας της δημοτικής ή από μια τάση να υπαχθούν τα πάντα σε ανεξαίρετους κανόνες».

Με αφορμή το σχόλιο αυτό του ΛΝΕΓ, μπορούν να γίνουν δύο παρατηρήσεις. Πρώτον, δεν είναι βέβαιο ότι η ευρύτατη σήμερα χρήση του απλά αντί του απλώς οφείλεται σε «εσφαλμένη αντίληψη της έννοιας της δημοτικής». Δεν αποκλείεται να έπαιξε ρόλο και ο παράγοντας αυτός στην αρχή της συγκεκριμένης γλωσσικής μεταβολής, της διαδικασίας που οδήγησε στη συνηθέστατη σήμερα χρήση του απλά αντί του απλώς. Δεν πρέπει όμως να μας διαφύγει ότι σήμερα χρησιμοποιείται κατά κόρον το απλά αντί του απλώς από χιλιάδες ομιλητές ανυποψίαστους για τις όποιες κοινωνιογλωσσολογικές, ιδεολογικές ή άλλες παραμέτρους του θέματος. Η ίδια η γλωσσική εξέλιξη ευνοεί την επικράτηση των επιρρηματικών τύπων σε -α αντί σε -ως, αυτή είναι η κατεύθυνση της γλωσσικής μεταβολής. Δεύτερον, είναι κάπως ασαφές αυτό που σημειώνεται στο ΛΝΕΓ, ότι δηλ. μπορεί να χρησιμοποιείται το απλά αντί του απλώς «από μια τάση να υπαχθούν τα πάντα σε ανεξαίρετους κανόνες». Πάντως, δεν υπάγονται τα πάντα σε ανεξαίρετους κανόνες ακόμη και γι' αυτούς που χρησιμοποιούν λ.χ. το απλά με τη σημασία «μόνο (που)», γιατί οι ίδιοι δεν θα χρησιμοποιήσουν λ.χ. το ευχάριστα αντί του ευχαρίστως ούτε το περίεργα αντί του περιέργως. Επομένως, οι ομιλητές αυτοί δεν υπάγουν όλα τα επιρρήματα σε απαρέγκλιτους κανόνες σύμφωνους με το τυπικό της δημοτικής, αν αυτό εννοείται από το ΛΝΕΓ.

Η λεξικογραφική αντιμετώπιση των επιρρημάτων απλά-απλώς, έκτακτα-εκτάκτως κτλ. θα πρέπει να βασιστεί στη διαμορφωμένη σήμερα γλωσσική πραγματικότητα. Η πραγματική χρήση των επιρρηματικών αυτών τύπων στη σύγχρονη ελληνική γλώσσα είναι ανάγκη να αποτυπωθεί και στα νεοελληνικά λεξικά. Χρειάζεται να καταγραφεί εντός λήμματος, χωρίς επικριτικά σχόλια, και ως εκ τούτου να νομιμοποιηθεί κατά κάποιον τρόπο, η χρήση του απλά αντί του απλώς. Σε άλλες περιπτώσεις επιρρηματικών ζευγών, όπου φαίνεται ότι πλέον ο τύπος σε -α χρησιμοποιείται σε κάποιον βαθμό αντί του τύπου σε -ως, είναι αναγκαίο να διεξαχθούν έρευνες σε σώματα κειμένων, προκειμένου να διαπιστωθεί πώς ακριβώς έχει διαμορφωθεί πλέον η χρήση των επιρρημάτων αυτών. Τα αποτελέσματα των ερευνών αυτών θα καθορίσουν τις αποφάσεις που θα λάβει ο λεξικογράφος. (3)

(1) Για τα θέματα αυτά βλέπε και Καλιόρη 1986α: 366-368, 379-380, 1986β: 64-65, 1998: 1069, Κριαρά 1988: 35, 92, 125, Μπαμπινιώτη 1994:265, Παπαζαφείρη 1996: 73-79, 1997: 34- 42, Τσολάκη 1999: 220-226, Ιορδανίδου 2005: 205, Παπαγεωργίου 2005: 87-88, 98-99, Αναγνωστοπούλου–Μπουσούνη 2006: 96-98.

Ο Κριαράς σε τρία σημεία του βιβλίου του με τα «πεντάλεπτά του στην ΕΡΤ», που κυκλοφόρησε στη δεκαετία του '80 (Κριαράς 1988: 35, 92, 125), υποστήριζε τη διάκριση μεταξύ απλά-απλώς. Επίσης, διατηρεί τη διάκριση αυτή και στο λεξικό του (ΝΕΛ), που κυκλοφόρησε το 1995. Προφανώς, έκρινε ότι η χρήση του απλά αντί του απλώς τότε δεν είχε επεκταθεί τόσο όσο σήμερα.

(2) Ας αναφερθούν δύο περιπτώσεις ασυνέπειας. Το ΛΚΝ καταγράφει την αποκλίνουσα χρήση του αδιάκριτα, με τη σημασία «χωρίς διάκριση, χωρίς επιλογή». Και μάλιστα με τη σημασία αυτή το αδιάκριτα δηλώνεται ως βασικός, ενώ το (λόγιο) αδιακρίτως ως δευτερεύων τύπος. Δεν καταγράφει όμως λ.χ. και την αποκλίνουσα χρήση του έκτακτα. Επίσης, το ΣΓΑ αναφέρει ότι το αδιάκριτα μερικές φορές χρησιμοποιείται και με τη σημασία του αδιακρίτως. Δεν αναφέρει όμως ότι και το έκτακτα ορισμένες φορές χρησιμοποιείται αντί του εκτάκτως.

(3) Σχόλια για το άρθρο μας μπορεί να διαβάσει κανείς εδώ (lexilogia, «απλά-απλώς και άλλα επιρρηματικά ζεύγη»).

Α. ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ ΛΕΞΙΚΩΝ

ΕΕΛ

Εκδοτικός Οργανισμός Πάπυρος 2003: Εικονογραφημένο εγκυκλοπαιδικό λεξικό & πλήρες λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας – το παπυράκι (Αθήνα).

ΛΚΝ

Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών / Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη 1998: Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής (Θεσσαλονίκη: Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης).

ΛΝΕΓ

Μπαμπινιώτης Γ. 2002 (2η έκδοση): Λεξικό της νέας ελληνικής γλώσσας (Αθήνα:Κέντρο Λεξικολογίας).

ΝΕΛ

Kριαράς Ε. 1995: Νέο ελληνικό λεξικό. Λεξικό της σύγχρονης ελληνικής δημοτικής γλώσσας (Αθήνα:Εκδοτική Αθηνών).

ΣΓΑ

Ιορδανίδου Ά. 2009: Συνηθισμένες γλωσσικές απορίες (Αθήνα:Άσπρη Λέξη).

Β. ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΚΕΣ ΑΝΑΦΟΡΕΣ

Αναγνωστοπούλου Ί. – Μπουσούνη-Γκέσουρα Λ. 2006: Το λέμε σωστά; Το γράφουμε σωστά; (Αθήνα:Μεταίχμιο).

Ελληνικός Γλωσσικός Όμιλος 1986: Ελληνική Γλώσσα. Αναζητήσεις και συζητήσεις (Αθήνα:Καρδαμίτσας).

Ιορδανίδου Ά. [επιστημονική επιμέλεια] 2005: Οδηγός της νεοελληνικής γλώσσας. Β’ μέρος (Αθήνα:Πατάκης).

Καλιόρης Γ. 1986α: Παρεμβάσεις ΙΙ – Γλωσσικά (Αθήνα:Εξάντας).

Καλιόρης Γ. 1986β: «Ιριδισμοί της Νεοελληνικής». Στον Ελληνικό Γλωσσικό Όμιλο 1986: 31- 72.

Καλιόρης Γ. 1998: «Το λεξικό Μπαμπινιώτη». Νέα Εστία 1706, 1056- 1082.

Kριαράς Ε. 1988: Τα πεντάλεπτά μου στην Ε.Ρ.Τ. και άλλα γλωσσικά. Β’ έκδοση με προσθήκες (Θεσσαλονίκη:Μαλλιάρης-Παιδεία).

Μπαμπινιώτης Γ. 1994: Ελληνική γλώσσα: Παρελθόν-παρόν-μέλλον (Αθήνα:Gutenberg [«Γλωσσολογική Βιβλιοθήκη», αρ. 2]).

Παπαγεωργίου Η. 2005: Τα γλωσσικά μας λάθη (γιατί έτσι κι όχι αλλιώς; ) (Θεσσαλονίκη:Βάνιας).

Παπαζαφείρη Ι. 1996: Λάθη στη χρήση της γλώσσας µας, τόµος I (Αθήνα:Σμίλη).

Παπαζαφείρη Ι. 1997: Λάθη στη χρήση της γλώσσας µας, τόµος II (Αθήνα:Σμίλη).

Τσολάκης Χ. 1999: Τη γλώσσα μού έδωσαν ελληνική. Δεύτερος τόμος (Σκόπελος:Νησίδες, σε συνεργασία με τον ραδιοφωνικό σταθμό 9.58 της Ε.Ρ.Τ.-3).